चर्चिलको बुद्धिमत्ता र आजको नेपाली राजनीति : चुनावी समयको गहिरो पाठ

दोस्रो विश्वयुद्ध मानव इतिहासको सबैभन्दा अन्धकारमय कालखण्डमध्ये एक थियो । युरोप ध्वस्त हुँदै थियो, लोकतन्त्र फासिवाद र नाजीवादको चपेटामा परेको थियो, र बेलायत स्वयं अस्तित्वको सङ्घर्षमा थियो । यही ऐतिहासिक घडीमा बेलायतको नेतृत्व गर्ने व्यक्ति थिए—विन्स्टन चर्चिल । उनी केवल प्रधानमन्त्री मात्र थिएनन्, उनी एक विचार, एक साहस र एक दूरदर्शी नेतृत्वका प्रतीक थिए । आज नेपाल चुनावी वातावरणमा प्रवेश गरिरहँदा, चर्चिलको बुद्धिमत्ता र नेतृत्व शैलीबाट नेपाली राजनीतिले धेरै कुरा सिक्न सक्छ ।

सत्य बोल्ने साहस : कठोर यथार्थ स्वीकार्ने नेतृत्व

चर्चिलको सबैभन्दा ठूलो विशेषता थियो—जनतालाई मीठो सपना होइन, तितो सत्य सुनाउने साहस । उनले प्रधानमन्त्री बनेपछि संसदमा दिएको ऐतिहासिक भाषणमा भनेका थिए, “म तपाईंहरूलाई रगत, परिश्रम, आँसु र पसिना बाहेक अरू केही दिने वाचा गर्न सक्दिनँ।” यो वाक्य लोकप्रियता बढाउने खालको थिएन, तर यसले जनतालाई यथार्थको सामना गर्न तयार बनायो । आजको नेपाली राजनीतिमा, विशेषगरी चुनावको समयमा, नेताहरू विकासका सपना, समृद्धिका नारा र असम्भव आश्वासन बाँड्न व्यस्त देखिन्छन् । तर चर्चिलले सिकाउने पाठ के हो भने—जनताले अस्थायी रूपमा कडुवा सत्य सुन्न मन नपराए पनि दीर्घकालमा इमानदार नेतृत्वमाथि नै भरोसा गर्छन् । नेपाली राजनीतिमा पनि अब जनतालाई भ्रम होइन, यथार्थ बताउने साहस आवश्यक छ । राष्ट्रहितलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्ने सोच दोस्रो विश्वयुद्धताका बेलायतभित्र पनि राजनीतिक मतभेद थिए तर चर्चिलले राष्ट्रिय एकताको सरकार गठन गरे । विपक्षी दलका नेताहरूलाई समेत सरकारमा समेटेर उनले स्पष्ट सन्देश दिए—यो समय सत्ता संघर्षको होइन, राष्ट्र बचाउने समय हो ।

नेपालको यती वेला दल र कुनै खास व्यक्ती वचाउने भन्दा पनी राष्ट राष्टीयता र सिर वचाउने वेला को चुनाव हो भन्दा हुन्छ । नेपालमा भने चुनाव नजिकिँदै जाँदा दलगत कटुता, आरोप–प्रत्यारोप र व्यक्तिगत आक्षेप चरम सीमामा पुग्छ । चर्चिलको नेतृत्वबाट नेपाली राजनीतिले सिक्नुपर्ने महत्वपूर्ण पाठ यही हो—राष्ट्र संकटमा हुँदा दल होइन, देश पहिलो हुनुपर्छ । राजनीतिक प्रतिस्पर्धा लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो, तर राष्ट्रहितमाथि राजनीति गर्नु विनाशको संकेत हो ।

संकटलाई अवसरमा बदल्ने दूरदृष्टि

चर्चिलले युद्धलाई केवल विनाशको रूपमा मात्र हेरेनन् । उनले यो संघर्षलाई लोकतन्त्र, स्वतन्त्रता र मानव मूल्यको रक्षा गर्ने अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरे । उनका भाषणहरूले जनतालाई डर होइन, उद्देश्य दिए । यही कारण बेलायती जनता बमबारीको बीचमा पनि विचलित भएनन् । नेपाल आज आर्थिक संकट, बेरोजगारी, युवाको पलायन र राजनीतिक अविश्वासको चक्रमा फसेको छ । चुनावी समय यी समस्याहरूलाई ढाकछोप गर्ने होइन, समाधानका अवसरका रूपमा लिनु आवश्यक छ । चर्चिलजस्तै नेतृत्वले संकटलाई राजनीतिक अंकगणित होइन, ऐतिहासिक जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।शब्दको शक्ति : भाषण होइन, दिशा दिने वाणी
चर्चिल असाधारण वक्ता थिए । तर उनको भाषण केवल शब्दको सजावट थिएन । ती शब्दहरूले राष्ट्रलाई दिशा दिन्थे । “We shall never surrender” जस्ता वाक्यहरूले बेलायतलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा जित दिलाए ।
नेपाली राजनीतिमा भाषणको कमी छैन । तर प्रश्न उठ्छ—के ती भाषणले जनतालाई दिशा दिन्छन् कि केवल भीड तान्न प्रयोग हुन्छन्? चर्चिलको उदाहरणले देखाउँछ कि शब्द तब मात्र शक्तिशाली हुन्छन्, जब तिनको पछाडि स्पष्ट दृष्टिकोण, इमानदार उद्देश्य र आत्मबल हुन्छ ।

आलोचनालाई सहने क्षमता र आत्मविश्वास

चर्चिल आलोचनाबाट कहिल्यै भागेनन् । युद्धकालमा उनका निर्णयहरू विवादास्पद पनि थिए । तर उनले आलोचकलाई राष्ट्रद्रोही ठानेनन् । उनले बहसलाई लोकतन्त्रको शक्ति माने ।

नेपालमा भने आलोचना प्रायः व्यक्तिगत दुश्मनीमा बदलिन्छ । सामाजिक सञ्जालदेखि संसदसम्म असहिष्णुता बढ्दो छ । चर्चिलको नेतृत्वले सिकाउने कुरा के हो भने—आत्मविश्वासी नेता आलोचनाबाट डराउँदैन, बरु त्यसबाट आफूलाई अझ मजबुत बनाउँछ । इतिहासप्रति सम्मान र भविष्यप्रति प्रतिबद्धता चर्चिल इतिहासकार पनि थिए । उनले विगतका युद्ध, साम्राज्य र सभ्यताबाट पाठ सिकेका थिए । त्यसैले उनका निर्णयहरू क्षणिक होइन, ऐतिहासिक चेतनाले निर्देशित थिए ।

नेपालको राजनीतिमा भने इतिहास या त बिर्सिन्छ, या राजनीतिक स्वार्थअनुसार तोडमोड गरिन्छ । चुनावी बहसहरूमा इतिहासलाई दोषारोपणको साधन बनाइन्छ, तर सिकाइको स्रोत बनाइँदैन । चर्चिलबाट नेपाली राजनीतिले सिक्नुपर्ने पाठ भनेको—इतिहासलाई सम्मान गर्दै भविष्य निर्माण गर्ने दृष्टि हो ।

चुनावी समयको विशेष सन्दर्भ : नेतृत्वको परीक्षा

चुनाव लोकतन्त्रको पर्व हो । तर यो पर्व नेतृत्वको परीक्षा पनि हो । चर्चिल चुनावी राजनीतिमा पनि स्पष्ट थिए—उनले युद्ध जिते, तर युद्धपछि चुनाव हारे । तर उनले परिणामलाई सम्मान गरे । सत्ता भन्दा लोकतन्त्र ठूलो भन्ने उनको व्यवहार आज पनि प्रेरणादायी छ । नेपालमा पनि चुनाव जित्नु वा हार्नु भन्दा ठूलो कुरा लोकतान्त्रिक मूल्यको रक्षा हो । चर्चिलले देखाएको परिपक्वता—हार स्वीकार्ने, संस्थालाई बलियो बनाउने र राष्ट्रको दीर्घकालीन हित सोच्ने संस्कार—आजको नेपाली राजनीतिका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक छ ।: चर्चिल केवल इतिहास होइन, आजको पाठ विन्स्टन चर्चिल कुनै मिथक होइनन्, उनी संकटको समयले जन्माएको यथार्थवादी नेता हुन् । उनको बुद्धिमत्ता, साहस, स्पष्टता र राष्ट्रप्रतिको निष्ठा आजको नेपाली राजनीतिका लागि ऐना जस्तै हो । चुनावी माहोलमा जब नाराहरू चर्किन्छन् र भावनाहरू भड्काइन्छन्, त्यही बेला चर्चिलको शैलीको नेतृत्व सबैभन्दा आवश्यक हुन्छ ।

नेपाललाई आज न त चमत्कार चाहिएको छ, न त अवास्तविक सपना । नेपाललाई चाहिएको छ—सत्य बोल्ने साहस, राष्ट्रहितमा एकता, संकटलाई अवसरमा बदल्ने दृष्टि र लोकतन्त्रप्रतिको इमानदार प्रतिबद्धता । यी सबै गुण चर्चिलको नेतृत्वमा देखिन्छन् । प्रश्न अब इतिहासलाई सम्झने होइन, त्यसबाट सिक्ने हो । यदि नेपाली राजनीतिले यो पाठ आत्मसात् गर्न सके, चुनाव केवल सत्ता परिवर्तनको प्रक्रिया होइन, राष्ट्रिय पुनर्जागरणको सुरुवात बन्न सक्छ ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi