मंगलबार, कार्तिक १० २०८३
मंगलबार, कार्तिक १० २०८३
आइतबार, कार्तिक १ २०८३
दसैँ नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक तथा पारिवारिक पर्व हो। यो केवल टीका, जमरा, नयाँ लुगा र मीठो परिकारमा सीमित पर्व होइन, परिवारको पुनर्मिलन, आफन्तबीचको आत्मीयता, सामूहिक श्रम, सामाजिक सद्भाव र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक पनि हो। तर समयसँगै दसैँ मनाउने शैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। विशेषगरी गाउँको दसैँ पहिलेको जस्तो छैन। गाउँबाट सहर र विदेशतर्फ बढ्दो बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगारी, प्रविधिको विस्तार, उपभोक्तावादी संस्कृति र बदलिँदो जीवनशैलीले गाउँको सामाजिक तथा सांस्कृतिक संरचनालाई नै प्रभावित पारेको छ।
कुनै समय दसैँ आउनु भनेको गाउँभरि उत्साह छाउनु थियो। घरआँगनदेखि बाटोघाटोसम्म सरसफाइ हुन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता लिपपोत गरिन्थ्यो। घरका छाना, आँगन र गोठ सफा गरिन्थे। नयाँ लुगा सिलाउने, घरमा आवश्यक सामग्री जुटाउने, अन्नपात र खानेकुरा व्यवस्थापन गर्ने काममा परिवारका सबै सदस्य जुट्थे। गाउँका छिमेकीबीच एकअर्कालाई सघाउने चलन थियो। कसैको घरमा काम धेरै भए छिमेकीहरू सहयोग गर्न पुग्थे। दसैँको तयारी व्यक्तिगत जिम्मेवारी मात्र नभई सामूहिक सामाजिक अभ्यास पनि थियो।
अहिले यी दृश्य धेरै गाउँमा क्रमशः दुर्लभ बन्दै गएका छन्। घर लिपपोत गर्ने परम्परालाई सिमेन्ट, रङ र आधुनिक निर्माण सामग्रीले विस्थापित गर्दै लगेका छन्। पक्की घर र आधुनिक संरचना बढ्नु विकासको सकारात्मक संकेत हो। तर घर सजाउने परम्परागत सीप, स्थानीय सामग्रीको प्रयोग र सामूहिक रूपमा घरआँगन सफा गर्ने अभ्यास हराउँदै जानु सांस्कृतिक परिवर्तनको अर्को पाटो हो। परिवर्तन आफैँमा समस्या होइन, तर त्यससँगै हराउँदै गएका सामाजिक सम्बन्ध र मौलिक पहिचानप्रति बेवास्ता गर्नु चिन्ताको विषय हो।
गाउँको दसैँ बदलिनुको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारण जनशक्तिको पलायन हो। रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुविधाको खोजीमा युवापुस्ता गाउँ छाडेर सहर वा विदेश पुगेको छ। गाउँमा ज्येष्ठ नागरिक, महिला र बालबालिका मात्रै बस्ने परिवारको संख्या बढ्दै गएको छ। कुनै समय दसैँको तयारीमा सक्रिय रहने युवाहरू अहिले रोजगारीका कारण घर फर्कन नसक्ने अवस्थामा छन्।
दसैँमा गाउँ फर्किनेहरूको चहलपहल अझै देखिन्छ। तर सबै परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन सक्ने अवस्था छैन। कतिपय विदेशमा छन्, कतिपय सहरमै व्यस्त छन्। परिवारको पुनर्मिलनको अवसरका रूपमा रहेको दसैँ धेरैका लागि फोन, भिडियो कल र सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने पर्वमा सीमित हुन थालेको छ।
विदेशमा रहेका नेपालीले पठाउने रेमिट्यान्सले गाउँका घर निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य र दैनिक जीवनयापनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। आर्थिक रूपमा परिवारको अवस्था सुधारिएको पनि छ। तर पैसाले मात्रै पारिवारिक उपस्थिति, सामूहिक श्रम र आत्मीय भेटघाटको अभाव पूर्ति गर्न सक्दैन। गाउँमा सुविधा थपिए पनि त्यसलाई जीवन्त बनाउने मानिसको संख्या घट्दै जाँदा चाडपर्वको रौनकमा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक हो।
प्रविधिको विकासले दसैँ मनाउने तरिका सहज बनाएको छ। टाढा रहेका परिवारका सदस्यसँग भिडियो कलमा कुरा गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना दिन, तस्बिर साझा गर्न र आफन्तको अवस्था बुझ्न सकिन्छ। अनलाइन किनमेल र डिजिटल भुक्तानीले चाडपर्वको तयारीलाई पनि सहज बनाएका छन्।
तर प्रविधिले दिएको सहजतासँगै सामाजिक व्यवहारमा केही परिवर्तन पनि देखिएको छ। पहिले आफन्तको घरमै पुगेर भेट्ने, गाउँका साथीभाइसँग भेला हुने र ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने चलनलाई अहिले डिजिटल माध्यमले आंशिक रूपमा प्रतिस्थापन गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा दसैँका तस्बिर र शुभकामना प्रशस्त देखिए पनि प्रत्यक्ष भेटघाटको आत्मीयता सबै अवस्थामा त्यसले दिन सक्दैन।
यद्यपि प्रविधिलाई दोष दिएर मात्रै समस्या समाधान हुँदैन। यसको सही प्रयोगले विदेशमा रहेका परिवारलाई गाउँसँग जोड्न, परम्परागत गीत, कथा र संस्कार नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन तथा गाउँका सांस्कृतिक गतिविधिको अभिलेख राख्न मद्दत गर्न सक्छ। चुनौती प्रविधि प्रयोग गर्नु होइन, प्रविधिका कारण मानवीय सम्बन्ध कमजोर हुन नदिनु हो।
पहिले दसैँको तयारी महिनौँअघिदेखि सुरु हुन्थ्यो। घरमा भएका स्रोतसाधनको उपयोग गर्दै आवश्यक सामग्री जुटाइन्थ्यो। नयाँ लुगा सिलाउन कपडा किन्ने र दर्जीकहाँ जाने चलन थियो। खेतीपातीबाट उत्पादित अन्न, घरमै पालिएका खसीबोका र स्थानीय उत्पादनले चाडपर्वको आवश्यकतालाई धेरै हदसम्म पूरा गर्थे।
अहिले बजारमा सबै वस्तु सहजै उपलब्ध छन्। तयारीका लागि समय र श्रम खर्च गर्नुभन्दा बजारबाट आवश्यक सामग्री किन्ने प्रवृत्ति बढेको छ। रेडिमेड लुगा, प्याकेटका खानेकुरा र विभिन्न उपभोग्य वस्तुको प्रयोग सामान्य बन्दै गएको छ। यसले सुविधा बढाएको छ, तर दसैँलाई विशेष बनाउने तयारीका कतिपय पुराना अभ्यास कमजोर भएका छन्।
दसैँलाई नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने र खर्च गर्ने अवसरका रूपमा मात्रै बुझ्ने प्रवृत्तिले आर्थिक दबाब पनि सिर्जना गरेको छ। अरूले कति खर्च गरे, कस्तो लुगा लगाए र कस्तो परिकार बनाए भन्ने कुरासँग आफ्नो अवस्था तुलना गर्ने बानीले कतिपय परिवारलाई अनावश्यक खर्चतर्फ धकेल्न सक्छ। ऋण लिएर भए पनि चाडपर्व मनाउनुपर्ने सामाजिक दबाब सिर्जना हुनु स्वस्थ प्रवृत्ति होइन।
दसैँको वास्तविक खुसी खर्चको आकारमा होइन, आपसी आत्मीयता, सन्तुष्टि र साझा अनुभवमा खोजिनुपर्छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले पनि सम्मानपूर्वक र खुसीसाथ पर्व मनाउन सक्ने सामाजिक वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ।
गाउँको दसैँमा धार्मिक अनुष्ठान, पिङ, मेलापात, सामूहिक जमघट, लोकगीत र पारिवारिक भेटघाटको विशेष महत्त्व थियो। गाउँका विभिन्न उमेर समूहका मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन्थे। बालबालिकाले अग्रजबाट संस्कार सिक्थे भने युवापुस्ताले सामूहिक गतिविधिमा सहभागी भएर सामाजिक जिम्मेवारी बुझ्थे।
अहिले यस्ता गतिविधि कतिपय ठाउँमा जारी रहे पनि तिनको स्वरूप र सहभागितामा परिवर्तन आएको छ। युवाको अभाव, परम्परागत सीप हस्तान्तरणमा कमी र आधुनिक मनोरञ्जनका विकल्पले पुराना अभ्यासलाई प्रभावित पारेका छन्। सामूहिक रूपमा पिङ बनाउने, गाउँको बाटो सफा गर्ने, देउसीभैलो खेल्ने र स्थानीय मेलामा सहभागी हुने गतिविधि कमजोर हुँदा समुदायबीचको प्रत्यक्ष सम्बन्ध पनि खुम्चिन सक्छ।
तर पुरानो समाजका सबै अभ्यास अनुकरणीय थिए भन्ने पनि होइन। कतिपय परम्परामा जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, अनावश्यक खर्च र सामाजिक बहिष्करणजस्ता समस्या थिए। त्यसैले संस्कृति जोगाउने नाममा विभेदपूर्ण अभ्यासलाई निरन्तरता दिनु हुँदैन। समानता, सम्मान, सहयोग र सद्भाव बढाउने परम्परालाई संरक्षण गर्दै समयअनुकूल सुधार गर्नु नै सांस्कृतिक निरन्तरताको सही बाटो हो।
संस्कृति कुनै संग्रहालयमा राखिएको वस्तु होइन। यो मानिसको दैनिक व्यवहार, भाषा, भेषभूषा, खानपान, गीत, कथा र सामूहिक अभ्यासमा जीवित रहन्छ। एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई सिकाउन छाडेपछि संस्कृति क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ।
आजका बालबालिका र युवालाई दसैँको महत्त्व केवल टीका लगाउने र दक्षिणा लिने कुरामा सीमित नराखी यसको ऐतिहासिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षबारे बुझाउन आवश्यक छ। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले पुराना अनुभव सुनाउने, स्थानीय लोकगीत सिकाउने, गाउँका सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने र परम्परागत सीपको अभ्यास गराउने काम प्रभावकारी हुन सक्छ।
विद्यालयले पनि स्थानीय संस्कृति र चाडपर्वको सामाजिक महत्त्वबारे विद्यार्थीलाई जानकारी दिन सक्छन्। गाउँमा रहेका सांस्कृतिक समूह, युवा क्लब र स्थानीय तहले परम्परागत खेल, लोकगीत, नृत्य तथा सामूहिक सरसफाइ अभियानलाई दसैँसँग जोड्न सक्छन्। विदेश वा सहरमा रहेका युवालाई डिजिटल माध्यमबाट यस्ता गतिविधिमा सहभागी गराउन सकिन्छ।
यसका साथै गाउँमा रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र आधारभूत सुविधा विस्तार गर्नुपर्छ। युवालाई गाउँमै बस्न सक्ने वातावरण नबनाई गाउँको संस्कृति जोगाउने अपेक्षा मात्र गर्नु पर्याप्त हुँदैन। गाउँको आर्थिक जीवन बलियो बनाउनु र सांस्कृतिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिनु एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन्।
पहिलेको दसैँ र अहिलेको दसैँबीचको भिन्नता केवल घरको बनावट, लुगाको शैली वा खानपानमा सीमित छैन। यसले नेपाली समाजको बदलिँदो आर्थिक अवस्था, बसाइँसराइ, पारिवारिक संरचना र सामाजिक सम्बन्धलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ। पहिले सामूहिक श्रम र प्रत्यक्ष भेटघाटमा आधारित जीवनशैली बलियो थियो भने अहिले व्यक्तिगत सुविधा, बजार र प्रविधिको प्रभाव बढेको छ।
आधुनिक सुविधाको विरोध गरेर मात्रै पुरानो संस्कृति जोगाउन सकिँदैन। सिमेन्टका घर बनाउनु, आधुनिक लुगा लगाउनु वा प्रविधिको प्रयोग गर्नु आफैँमा सांस्कृतिक क्षति होइन। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब सुविधाको खोजीमा सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय पहिचान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानलाई अनावश्यक ठान्न थालिन्छ।
दसैँको मौलिकता जोगाउन रातो माटोले घर लिप्नैपर्छ वा पुरानै शैलीमा पर्व मनाउनैपर्छ भन्ने छैन। बरु परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता कायम राख्ने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने, छिमेकीलाई सहयोग गर्ने, बालबालिकालाई संस्कार सिकाउने र सामूहिक हितका काममा सहभागी हुने अभ्यासलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ।
दसैँको वास्तविक सौन्दर्य महँगो लुगा, भव्य भोज वा सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तस्बिरमा मात्र छैन। यसको सार परिवारको मिलन, मानवीय सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावमा छ। गाउँको स्वरूप बदलिन सक्छ, जीवनशैली आधुनिक बन्न सक्छ र प्रविधिको प्रभाव अझ विस्तार हुन सक्छ। तर परिवर्तनको यो यात्रामा आफ्ना मौलिक मूल्य र मानवीय सम्बन्धलाई जोगाउन सकियो भने मात्रै दसैँको सांस्कृतिक अर्थ आगामी पुस्तासम्म जीवन्त रहन सक्छ।
