हल्ला होइन, आशामा विश्वास गरौँ

राजनीतिक इतिहासले बारम्बार देखाएको एउटा यथार्थ के हो भने—जब नयाँ सम्भावना जन्मिन्छ, त्यसलाई कमजोर पार्न अनेक कथा, शंका र भाष्य पनि सँगसँगै जन्मिन्छन्। नेपालमा आज देखिएको केही बहस र विवादलाई हेर्दा यस्तो लाग्छ, मानौँ इतिहास फेरि दोहोरिन खोजिरहेको छ।

हिजो जनयुद्धको समयमा पनि यस्तै कथा निर्माण गरिएको थियो। विशेष गरी बाबुराम भट्टराई र पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) बीच सुरुदेखि नै टकराव रहेको जस्तो चित्रण गर्न धेरै मिडिया, मिशन पत्रकार र राजनीतिक स्वार्थ समूहहरूले प्रयास गरेका थिए। समयक्रममा ती कथाहरूले समाजमा भ्रम र बहस त पैदा गरे, तर सत्य भने त्यति सरल थिएन। राजनीति भनेको विचार, शक्ति र परिस्थिति बीचको जटिल समीकरण हो, जहाँ वास्तविकता भन्दा पनि कहिलेकाहीँ “भाष्य” बलियो बन्ने गर्छ।

आज फेरि त्यस्तै किसिमको प्रयास देखिएको छ। विशेष गरी बालेन्द्र (बालेन) र रवि लामिछाने बीच दूरी बढाउन खोजिएको जस्तो लेख, भाषण र सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरू देख्न पाइन्छन्।

मैले यो लेख उत्तेजना वा आक्रोशमा लेखेको होइन। बरु यो विषयमा निरन्तर सिक्दै, बुझ्दै आएको एक नागरिकको चिन्तन मात्र हो।
राजनीति बुझ्न विश्वका धेरै उदाहरणहरू पनि हामीले पढेका छौँ। कहिलेकाहीँ हामी Winston Churchill को दृढ नेतृत्वको उदाहरण दिन्छौँ, जसले दोस्रो विश्वयुद्धको कठिन समयमा आफ्नो देशलाई आत्मविश्वास र साहसको मार्गमा डोर्याए। कहिलेकाहीँ हामी Niccolò Machiavelli को राजनीतिक यथार्थवादको चर्चा गर्छौँ, जसले शक्ति, रणनीति र राज्य सञ्चालनका कठोर सत्यहरूलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरेका थिए।
तर यी उदाहरणहरूबाट सिक्ने कुरा अविश्वास मात्र होइन। वास्तविक शिक्षा भनेको विवेक, धैर्य र दूरदृष्टि हो।
नेपालको इतिहास पनि विश्वासको इतिहास हो। जनताले धेरै नेतृत्वलाई विश्वास गरेका छन् ।

गणेशमान सिंह, कृष्ण प्रसाद भट्टराई, गिरिजा प्रसाद कोइराला हुँदै मनमाेहन अधिकारीसम्म।
यी सबै नेताहरूले आफ्ना समयका चुनौती र सीमाहरूबीच देशलाई दिशा दिने प्रयास गरेका थिए। पछि गणतन्त्रको आन्दोलनसँगै पुष्पकमल दाहाल अग्रपंक्तिमा आए, र जनताले उनको नेतृत्वलाई पनि विश्वास गरे। त्यो विश्वासले नै देशलाई नयाँ राजनीतिक व्यवस्थातर्फ डोर्यायो।
तर नेपाली समाजको मनोविज्ञान पनि रोचक छ। यहाँ एउटा उखान प्रचलित छ –
“अगेनाले हानेको मान्छे बिजुली चम्कँदा पनि डराउँछ।”

विगतका अनुभव, धोका वा निराशाका कारण कहिलेकाहीँ हामी नयाँ सम्भावनालाई पनि शंकाको दृष्टिले हेर्ने गर्छौँ। यो मानवीय स्वभाव हो। तर यही मनोविज्ञानलाई प्रयोग गरेर असफल वा हारेका शक्तिहरूले नयाँ भाष्य निर्माण गर्ने प्रयास पनि गर्छन्।

विश्व इतिहासमा पनि यस्तो धेरै पटक भएको छ। उदाहरणका लागि, दोस्रो विश्वयुद्धपछि दक्षिण कोरिया एउटा गरिब र युद्धग्रस्त देश थियो। तर योजनाबद्ध विकास, अनुशासन र राष्ट्रिय संकल्पका कारण आज साउथ काेरिया विश्वको विकसित राष्ट्रहरूमध्ये एक बनेको छ।
त्यस्तै, एक समय सानो बन्दरगाह मात्र रहेको सिंगापुरले दूरदर्शी नेतृत्व र स्पष्ट विकास रणनीतिका कारण आज विश्वको सफल राष्ट्रहरूमध्ये आफ्नो स्थान बनाएको छ।

युद्ध र विभाजनको पीडा भोगेको भियतनाम पनि आज आर्थिक विकास र उत्पादनको क्षेत्रमा उल्लेखनीय रूपमा अघि बढिरहेको छ।
यी सबै उदाहरणहरूले एउटा कुरा स्पष्ट देखाउँछन्— जब नेतृत्वमा दूरदृष्टि, जनतामा विश्वास र समाजमा सहकार्य हुन्छ, तब परिवर्तन सम्भव हुन्छ। नेपाल पनि यस्तो सम्भावनाबाट टाढा छैन।

आज देशमा नयाँ पुस्ताको नेतृत्वप्रति जनतामा आशा देखिएको छ। विशेष गरी बालेन र रवि जस्ता व्यक्तित्वहरूले युवापुस्तामा नयाँ ऊर्जा र विश्वास जगाएका छन्।

उनीहरू पूर्ण छन् भन्ने होइन। कुनै पनि नेतृत्व पूर्ण हुँदैन। तर उनीहरूले उठाएका मुद्दा, देखाएको साहस र विकासप्रतिको प्रतिबद्धताले धेरै मानिसको मनमा आशा जगाएको छ।

यही कारणले गर्दा अहिले सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता शंका फैलाउने होइन, विवेकपूर्ण समर्थन र रचनात्मक आलोचना हो।
सामाजिक सञ्जालको युगमा सूचना अत्यन्त तीव्र गतिमा फैलिन्छ। तर सबै सूचना सत्य हुँदैनन्। धेरै कुरा अपुष्ट, अतिरञ्जित वा योजनाबद्ध रूपमा फैलाइएका पनि हुन सक्छन्।

त्यसैले नागरिकका रूपमा हाम्रो जिम्मेवारी के हो भने—
सामाजिक सञ्जालमा देखिएका हल्ला र अफवाहलाई मात्र आधार नबनाउने।
बरु आधिकारिक निकाय, प्रमाणित समाचार र तथ्यलाई आधार बनाएर धारणा बनाउने।
राजनीति केवल नेताहरूको खेल मात्र होइन। यो समाजको सामूहिक यात्रा हो।
जब समाज सकारात्मक सोच, विवेक र धैर्यका साथ अघि बढ्छ, तब मात्र राष्ट्रको भविष्य बलियो हुन्छ।
आजको नेपाल एउटा मोडमा उभिएको छ।

एकातिर पुराना अनुभव र निराशा छन्, अर्कोतिर नयाँ आशा र सम्भावना छन्।
हामीले कुन बाटो रोज्ने भन्ने निर्णय नागरिकका रूपमा हामी सबैको हातमा छ।
म यो लेख लेखकको रूपमा मात्र होइन, समाजसँग जोडिएको एक नागरिकको रूपमा लेखिरहेको छु। मेरो आग्रह सरल छ—
हल्ला होइन, सत्य खोजौँ।
शंका होइन, विवेक अपनाऔँ।
र जहाँ राम्रो सम्भावना देखिन्छ, त्यहाँ साथ दिऔँ।
कहिलेकाहीँ इतिहासले अवसर दिन्छ।
त्यो अवसरलाई बुझ्ने र उपयोग गर्ने जिम्मेवारी समाजकै हुन्छ।
आजको सन्देश यही हो—
हेरौँ, बुझौँ, साथ दिऔँ।
बालेन र रवि लामिछाने जस्ता नेतृत्वप्रति शंका मात्र होइन, आवश्यक ठाउँमा समर्थन पनि गरौँ।
किनकि परिवर्तनको सम्भावना विश्वासबाट सुरु हुन्छ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi