लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ : जनमतको सम्मान, परिवर्तनको जिम्मेवारी

लोकतन्त्र भनेको केवल चुनाव जित्ने वा हार्ने प्रक्रिया मात्र होइन। लोकतन्त्र भनेको जनता सर्वोच्च हुने व्यवस्था हो, जहाँ जनताको मत, भावना, आशा र भविष्यको सम्मान गरिन्छ। तर आज नेपालमा लोकतन्त्रको नाममा जुन प्रकारको कटाक्ष, गाली, अपमान र चरित्र हत्या गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ, त्यसले लोकतन्त्रको सुन्दर मर्मलाई नै कमजोर बनाइरहेको छ।

कुनै पनि व्यक्तिलाई जनता आफैंले मत दिएर संसदमा पठाएका हुन्छन्। उनीहरूसँग असहमति राख्न पाइन्छ, आलोचना गर्न पाइन्छ, प्रश्न गर्न पाइन्छ, तर अपमान गर्ने अधिकार कसैलाई हुँदैन। लोकतन्त्रमा बहस हुन्छ, विचार हुन्छ, तर्क हुन्छ; तर घृणा र अविश्वास फैलाउने संस्कार हुँदैन।

आज सामाजिक सञ्जालदेखि चिया पसलसम्म, राजनीतिलाई गाली गर्ने, सबैलाई एउटै तराजुमा तौलिने, राम्रो कामलाई समेत नदेख्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले समाजमा निराशा मात्र फैलाउँछ। परिवर्तनको यात्रामा आलोचना आवश्यक हुन्छ, तर आलोचना सभ्य, जिम्मेवार र समाधानमुखी हुनुपर्छ।

इतिहास हेर्ने हो भने संसारका महान दार्शनिक र मार्गदर्शकहरूले पनि यही शिक्षा दिएका थिए। Socrates ले सत्य र नैतिकताको पक्षमा बोल्दा मृत्युदण्ड स्वीकार गरे, तर समाजलाई गलत बाटोमा लैजान चाहेनन्। उनका शिष्य Plato ले आदर्श राज्यको परिकल्पना गर्दै शिक्षित र जिम्मेवार नेतृत्वको आवश्यकता औंल्याए। पूर्वीय चिन्तनमा Confucius ले अनुशासन, नैतिकता र जनताको सम्मानलाई राज्यको आधार माने। संसारका यी महान चिन्तकहरूले एउटा कुरा स्पष्ट भनेका थिए।“राष्ट्र तब बलियो बन्छ, जब जनता सचेत, नैतिक र जिम्मेवार हुन्छन्।”

नेपाल आज एउटा संक्रमणको मोडमा उभिएको छ। लामो समयको राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, विकासको सुस्त गति, युवाको विदेश पलायन, शिक्षा र स्वास्थ्यको असमान पहुँचले जनता निराश बनेका छन्। जनता परिवर्तन चाहन्छन्। यही चाहनाले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू जन्मिएका छन्। यो कुनै संयोग होइन, यो जनताको मनभित्रको पीडा र आशाको अभिव्यक्ति हो।

नयाँ उदयमान राजनीतिक शक्तिहरूलाई हेर्दा जनताले पुरानो शैलीको राजनीति भन्दा फरक संस्कार खोजिरहेको देखिन्छ। जनताले अब भाषणभन्दा काम चाहेका छन्। आश्वासनभन्दा परिणाम चाहेका छन्। सत्ता र सुविधाभन्दा सुशासन र इमानदारी खोजेका छन्। यही कारण आज देशमा नयाँ सोच र नयाँ पुस्ताको राजनीतिप्रति आकर्षण बढिरहेको छ।

तर परिवर्तनको यात्रामा चुनौतीहरू पनि उत्तिकै हुन्छन्। जब नयाँ सोच आउँछ, पुरानो सोच डराउँछ। जब जनताको आवाज बलियो बन्छ, स्वार्थका संरचनाहरू असहज महसुस गर्छन्। इतिहासमा हरेक परिवर्तन संघर्षबाटै सम्भव भएको छ। अन्याय, अत्याचार र शोषणविरुद्ध आवाज उठाउनेहरूलाई सुरुवातमा आलोचना गरिएको छ, अपमान गरिएको छ, तर अन्ततः समयले उनीहरूलाई सही प्रमाणित गरेको छ।
नेपालको वर्तमान परिस्थिति पनि त्यस्तै देखिन्छ। जनताको मनमा एउटा ठूलो प्रश्न छ।“के अब पनि देश यही अवस्थामा रहने हो ?”

युवाहरू विदेश जान बाध्य छन्, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन्, उद्योगहरू कमजोर छन्, भ्रष्टाचारका घटनाले जनताको विश्वास तोडेको छ। यस्तो अवस्थामा यदि जनता परिवर्तनको आवाज उठाउँछन् भने त्यो लोकतन्त्रविरुद्ध होइन, लोकतन्त्रको आत्मा हो।

लोकतन्त्रमा जनता मौन भएर बस्नका लागि होइन, सचेत भएर प्रश्न गर्नका लागि हुन्छन्। तर प्रश्न गर्ने शैली सभ्य हुनुपर्छ। कुनै नेता, दल वा विचारसँग असहमति हुन सक्छ, तर देश र व्यवस्थाप्रति नै घृणा फैलाउने कार्य खतरनाक हुन्छ। यदि हामी सबैले “सबै खराब छन्” भन्ने निष्कर्ष निकाल्यौं भने समाजमा आशा समाप्त हुन्छ। आशा समाप्त भएको समाज कहिल्यै समृद्ध बन्न सक्दैन।

आज आवश्यक कुरा के हो भने जनताले विवेक प्रयोग गर्नुपर्छ। भावनामा बगेर होइन, कामको मूल्यांकन गरेर नेतृत्व छनोट गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालका अफवाह र उत्तेजनाले होइन, सत्य र यथार्थले मार्गदर्शन गर्नुपर्छ।

नेपालको इतिहासले पनि देखाएको छ कि जब जनता एकजुट भएका छन्, तब परिवर्तन सम्भव भएको छ। चाहे प्रजातन्त्रको आन्दोलन होस्, चाहे गणतन्त्रको यात्रा, जनताको शक्ति नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति बनेको छ। अबको परिवर्तन पनि जनताको चेतना, जिम्मेवारी र सहभागिताबाटै सम्भव हुनेछ।

आज देशलाई केवल नेता परिवर्तन होइन, सोच परिवर्तन आवश्यक छ। भ्रष्टाचारलाई सामान्य मान्ने मानसिकता बदल्नुपर्छ। काम नगर्ने प्रवृत्तिलाई त्याग्नुपर्छ। राष्ट्र निर्माण केवल सरकारको काम होइन, हरेक नागरिकको जिम्मेवारी पनि हो। शिक्षकले असल शिक्षा दिनुपर्छ, कर्मचारीले इमानदारी देखाउनुपर्छ, व्यापारीले नैतिकता अपनाउनुपर्छ, युवाले सकारात्मक सोच राख्नुपर्छ। तब मात्र देशले सही दिशा समात्न सक्छ।

हामीले बुझ्नुपर्छ लोकतन्त्र भनेको अराजकता होइन। स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही बोल्ने अधिकार मात्र होइन। स्वतन्त्रता जिम्मेवारीसँग जोडिएको हुन्छ। यदि हाम्रो अभिव्यक्तिले समाजमा घृणा, विभाजन र निराशा बढाउँछ भने त्यो लोकतन्त्रको उपयोग होइन, दुरुपयोग हो।
आज नेपाललाई आवश्यकता छ सभ्य बहसको, सकारात्मक चेतनाको, सुशासनको र राष्ट्रिय एकताको। हामी फरक दलमा हुन सक्छौं, फरक विचारमा हुन सक्छौं, तर देश एउटै हो, भविष्य एउटै हो। यही माटोमा हाम्रो अस्तित्व जोडिएको छ।

जनताको चाहना स्पष्ट छ भ्रष्टाचाररहित शासन, रोजगारी, विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र सम्मानपूर्ण जीवन। यदि कुनै नयाँ शक्ति वा नयाँ नेतृत्वले यही आशा बोकेको छ भने त्यसलाई अवसर दिनु लोकतान्त्रिक संस्कार हो। तर त्यो नेतृत्वले पनि जनताको विश्वासलाई इमानदारीपूर्वक जोगाउनुपर्छ।

अन्ततः, परिवर्तन कुनै जादू होइन। परिवर्तन धैर्यता, संघर्ष, चेतना र सहकार्यबाट आउँछ। आजको नेपाल कठिन मोडमा भए पनि आशाहीन छैन। जनताको चेतना जागिरहेको छ। युवाहरू प्रश्न गरिरहेका छन्। समाज परिवर्तनको खोजीमा छ। यही चेतना नै भोलिको समृद्ध नेपालको आधार बन्न सक्छ।

हामीले गाली होइन, संवाद सिक्नुपर्छ। निराशा होइन, आशा फैलाउनुपर्छ। विभाजन होइन, एकता खोज्नुपर्छ। तब मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ जीवित रहनेछ। जनताको सम्मान, जनमतको मूल्य र राष्ट्रप्रतिको साझा जिम्मेवारी।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi