जनमतले जन्माएको विरासत : चुनौती, जिम्मेवारी र आशाको यात्रा

नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा २०८२ सालको निर्वाचन एउटा विशेष मोडको रूपमा स्मरण गरिनेछ। दशकौँदेखि परम्परागत शक्ति र संरचनाले ओगटेको राजनीतिक मैदानमा जनमतले नयाँ अध्याय लेख्यो। यही परिवर्तनको लहरमा नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय भयो, जसले केवल सत्ता परिवर्तन मात्र गरेन, जनताको आशा र आकांक्षालाई पनि नयाँ दिशा दियो।

यस परिवर्तनका केन्द्रमा उभिएका दुई प्रमुख अनुहार हुन्— बालेन शाह र रवि लामिछाने

यी दुवै व्यक्तित्वहरू पुरानो राजनीतिक परम्परालाई चुनौती दिँदै जनताको भरोसाबाट उदाएका नेतृत्व हुन्। उनीहरूले प्राप्त गरेको यो विरासत परम्परागत सत्ताले हस्तान्तरण गरेको होइन, बरु जनमतले निर्माण गरेको विरासत हो। यही कारणले यो विरासत जोगाउनु र त्यसलाई जनअपेक्षाअनुसार अघि बढाउनु दुवै अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण कार्य हो।

राजनीतिक दर्शनका इतिहासमा यस्ता क्षणहरूबारे धेरै विचार गरिएको छ। विशेषतः पुनर्जागरणकालीन चिन्तक Niccolò Machiavelli ले आफ्नो चर्चित कृति The Prince मा यस्तै परिस्थितिको गहिरो विश्लेषण गरेका छन्। म्याकेवेलीका अनुसार, कुनै शासकले वंशानुगत रूपमा प्राप्त गरेको सत्ता जोगाउन अपेक्षाकृत सजिलो हुन्छ, किनकि त्यहाँ परम्परा, संरचना र स्वीकृतिको बल हुन्छ। तर जनताले नयाँ नेतृत्वलाई विश्वास गरेर निर्माण गरेको सत्ता भने फरक हुन्छ। त्यहाँ अपेक्षा पनि ठूलो हुन्छ, परीक्षण पनि कडा हुन्छ, र समय पनि कम हुन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा पनि यही यथार्थ देखिन्छ। जनताले नयाँ विकल्प खोजे, पुराना संरचनालाई चुनौती दिए र नयाँ नेतृत्वलाई अवसर दिए। तर जनमतको शक्ति जति तीव्र हुन्छ, त्यसको अपेक्षा पनि त्यति नै तीव्र हुन्छ। यही कारणले अहिलेको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो— के यो नयाँ नेतृत्वले प्राप्त गरेको विरासतलाई दीर्घकालीन राजनीतिक संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ?

म्याकेवेलीले एउटा कठोर तर यथार्थपरक सत्य उल्लेख गरेका छन्— जनताको विश्वास जित्नु कठिन हुन्छ, तर त्यो विश्वास जोगाइराख्नु अझ कठिन हुन्छ। शासकले केवल लोकप्रियता मात्र होइन, स्पष्ट दृष्टि, कठोर निर्णय क्षमता र दीर्घकालीन सोच पनि देखाउनुपर्छ।
नेपालमा अहिले देखिएको जनलहरले परिवर्तनको आकांक्षा स्पष्ट रूपमा देखाएको छ। तर परिवर्तन केवल चुनाव जितेर पूरा हुँदैन। परिवर्तन संस्थागत हुनुपर्छ, नीतिमा देखिनुपर्छ र शासनको संस्कृतिमा पनि स्थापित हुनुपर्छ।

यही सन्दर्भमा बालेन शाहको व्यक्तित्वले विशेष महत्व राख्छ। स्वतन्त्र सोच, प्राविधिक दृष्टिकोण र सामाजिक सञ्जालमार्फत जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने शैलीले उनलाई अलग पहिचान दिएको छ। उनले छोटो समयमा नै अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक र सामाजिक मञ्चमा पनि चर्चा पाउन सफल भएका छन्। यसले देखाउँछ कि नयाँ नेतृत्वसँग सम्भावनाको आधार अवश्य छ।

तर सम्भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन। शासन सञ्चालनमा अनुभव, संस्थागत समन्वय, राजनीतिक संयमता र दूरदर्शी नीति पनि आवश्यक हुन्छ। यही सन्तुलन कायम गर्न सकिएमा मात्र जनताले दिएको भरोसा दीर्घकालीन राजनीतिक उपलब्धिमा रूपान्तरण हुन सक्छ।
रवि लामिछानेको राजनीतिक यात्रा पनि नेपाली समाजको नयाँ चेतनाको संकेत हो। सञ्चार क्षेत्रबाट राजनीति प्रवेश गरेर जनताको आवाजलाई प्रतिनिधित्व गर्ने प्रयासले उनलाई लोकप्रिय बनाएको छ। तर लोकप्रियता र राजनीतिक स्थायित्व एउटै कुरा होइन। राजनीतिक स्थायित्वका लागि संस्थागत सोच, नीति निर्माणको क्षमता र संयमित नेतृत्व आवश्यक हुन्छ।

म्याकेवेलीले आफ्नो पुस्तकमा एउटा महत्वपूर्ण चेतावनी दिएका छन्— नयाँ शासकलाई सबैभन्दा ठूलो खतरा पुराना संरचना र गलत भाष्यहरूबाट आउँछ। परिवर्तनको प्रयासलाई कमजोर बनाउन अनेक कथा, भ्रम र अविश्वास फैलाइन्छ। यही कारणले उनले नागरिकहरूको सतर्कता र सक्रियता आवश्यक हुने बताएका छन्।

नेपालमा पनि अहिले त्यही अवस्था देखिन्छ। नयाँ नेतृत्वलाई सफल वा असफल बनाउने निर्णायक शक्ति केवल सरकारमा बसेका व्यक्तिहरू होइनन्, जनतामा पनि निहित हुन्छ। लोकतन्त्रमा मतदाताको भूमिका चुनावसम्म सीमित हुँदैन; त्यो निरन्तर जिम्मेवारी हो।
जनताले प्रश्न गर्नुपर्छ, आलोचना गर्नुपर्छ, तर साथ पनि दिनुपर्छ। सकारात्मक परिवर्तनको प्रक्रियालाई बलियो बनाउन नागरिक चेतना आवश्यक हुन्छ। गलत भाष्य निर्माण गरेर भ्रम फैलाउने प्रवृत्तिको प्रतिरोध पनि जनताले नै गर्नुपर्छ।

यही सन्दर्भमा आजको क्षण केवल राजनीतिक नेतृत्वको मात्र परीक्षा होइन, लोकतान्त्रिक चेतनाको पनि परीक्षा हो। जनमतले निर्माण गरेको विरासतलाई जोगाउने जिम्मेवारी नेतृत्व र नागरिक दुवैको साझा जिम्मेवारी हो।

यदि नयाँ नेतृत्वले पारदर्शिता, जवाफदेहिता र परिणाममुखी शासनको अभ्यास गर्न सके भने यो परिवर्तन नेपालका लागि ऐतिहासिक उपलब्धि बन्न सक्छ। तर यदि जनअपेक्षा र शासन व्यवहारबीच दूरी बढ्दै गयो भने यही आशा निराशामा बदलिन पनि सक्छ।
म्याकेवेलीको कठोर यथार्थले यही शिक्षा दिन्छ— सत्ता केवल प्राप्त गर्ने कुरा होइन, त्यसलाई विवेक, साहस र दूरदर्शितासहित सञ्चालन गर्ने कला पनि हो।

नेपाल आज यही मोडमा उभिएको छ। जनमतले परिवर्तनको ढोका खोलेको छ। अब त्यो ढोकाबाट उज्यालो भविष्यतर्फ यात्रा गर्ने कि फेरि पुरानै अँध्यारो गल्लीमा फर्किने भन्ने कुरा नेतृत्वको क्षमता र नागरिकको चेतनाले निर्धारण गर्नेछ।

त्यसैले आजको समय आरोप र भ्रमको राजनीति भन्दा पनि जिम्मेवारी र सहकार्यको राजनीति आवश्यक भएको समय हो। जनताको आशा र विश्वासले निर्माण गरेको यो नयाँ विरासत जोगाउन नेतृत्वले दृढता देखाउनुपर्छ, र नागरिकले सचेत समर्थन।
किनकि अन्ततः लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति कुनै एक नेता होइन— सचेत जनता नै हो।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi