ऋग्वेदको उज्यालोमा सत्य, समन्वय र सुशासन

ऋग्वेद मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चेतनाको उज्यालो स्वर हो। करिब ३५०० वर्षअघि रचिएको यस महान ग्रन्थले केवल मन्त्र र सूक्तहरूको सङ्ग्रह मात्र प्रस्तुत गर्दैन, यसले हाम्रो सनातन दर्शन, सामाजिक संरचना, नैतिक मूल्य र मानविय संस्कृतिको गहिरो आधार पनि निर्माण गरेको छ। आजको नेपाल जस्तो विविधता, विश्वास र बहुलताले भरिएको देशमा यसको सन्देश अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

ऋग्वेदले “सत्य” र “ऋत” लाई जीवनको मूल आधार मानेको छ। “ऋत” अर्थात् विश्वलाई सञ्चालन गर्ने सार्वभौम नियम—प्रकृतिको सन्तुलन, सत्यको अनुशासन र न्यायको मार्ग। आज नेपालको राजनीति हेर्दा यही “ऋत” को आवश्यकता सबैभन्दा बढी देखिन्छ। सत्ता, स्वार्थ र विभाजनको बहसमा अल्झिएको राजनीतिक परिवेशमा ऋग्वेदको सन्देश स्पष्ट छ—सत्ता होइन, सत्य सर्वोपरि हो। नेतृत्व त्यही सफल हुन्छ, जसले व्यक्तिगत लाभभन्दा राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिन्छ।

ऋग्वेदमा “सम्गच्छध्वं सम्वदध्वं” भन्ने भाव छ—साथै हिँडौं, संवाद गरौं, एकमत बनौं। यो मन्त्र आजको लोकतान्त्रिक अभ्यासको आत्मा जस्तै हो। नेपालमा विभिन्न राजनीतिक दल, विचारधारा र समुदायहरू छन्। बहुलता हाम्रो शक्ति हो, तर विभाजन हाम्रो कमजोरी बन्न सक्छ। ऋग्वेदले सिकाएको संवादको संस्कारले मात्र लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउँछ। असहमति हुनु स्वाभाविक हो, तर असहमतिको सम्मान गर्दै सहमतितर्फ बढ्नु नै सच्चा लोकतान्त्रिक चरित्र हो।

सनातन दर्शनमा राज्यलाई केवल शासनको साधन होइन, धर्म (कर्तव्य) पालन गर्ने माध्यम मानिएको छ। धर्म यहाँ धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, न्याय, करुणा र उत्तरदायित्वको मार्ग हो। नेपालको संविधानले पनि समानता, समावेशिता र सामाजिक न्यायको कुरा गर्छ। यी मूल्यहरू ऋग्वेदको मानवतावादी दृष्टिकोणसँग मेल खान्छन्। “एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति” भन्ने सूक्तले सत्य एक भए पनि त्यसलाई बुझ्ने तरिका अनेक हुन सक्छ भन्ने सहिष्णुताको पाठ दिन्छ। यही भावनाले नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुजातीय समाजलाई एकसूत्रमा बाँध्न सक्छ।

ऋग्वेदमा प्रकृतिप्रति गहिरो सम्मान व्यक्त गरिएको छ। अग्नि, वायु, आदित्य, उषा जस्ता शक्तिहरूको स्तुति केवल पूजा होइन, प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको स्वीकारोक्ति हो। आज नेपालले भोगिरहेको वातावरणीय चुनौती—वन विनाश, जलस्रोतको दोहन, प्रदूषण—यी सबैको समाधानका लागि वैदिक चेतनाको आवश्यकता छ। विकासको नाममा प्रकृतिलाई नष्ट गर्नु दीर्घकालीन समृद्धि होइन। ऋग्वेदको सन्देश छ—प्रकृतिसँग सन्तुलनमै मानव कल्याण सम्भव छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिमा नैतिकताको संकट बारम्बार उठ्ने विषय हो। भ्रष्टाचार, पदलोलुपता र जिम्मेवारीहीनता जस्ता समस्याले जनविश्वास कमजोर बनाएको छ। ऋग्वेदले नेतृत्वलाई “राजा” भन्दा “जनताको संरक्षक” को रूपमा चित्रण गर्छ। नेतृत्व त्यही सार्थक हुन्छ, जसले जनताको पीडा बुझ्छ, सेवा गर्छ र पारदर्शितालाई अंगीकार गर्छ। जब राजनीति सेवा भन्दा पेशा बन्न थाल्छ, तब समाजमा असन्तोष बढ्छ।

ऋग्वेदको दर्शनले शिक्षा र ज्ञानलाई उच्च स्थान दिएको छ। विद्या केवल जीविकोपार्जनको साधन होइन, चरित्र निर्माणको आधार हो। आजको नेपालमा शिक्षित युवा पुस्ता ठूलो शक्ति हो। यदि उनीहरूमा वैदिक मूल्यमान्यता—सत्यनिष्ठा, अनुशासन र राष्ट्रप्रेम—जोड्न सकियो भने देशको भविष्य उज्ज्वल बन्न सक्छ। आधुनिक प्रविधि र प्राचीन दर्शनको समन्वयले मात्र सन्तुलित विकास सम्भव छ।

सनातन संस्कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष समन्वय हो। यहाँ टकरावभन्दा समाहित हुने प्रवृत्ति बलियो छ। नेपालमा विभिन्न संस्कार, परम्परा र पहिचानहरू छन्। ती सबैलाई स्वीकारेर राष्ट्रिय एकताको सूत्रमा बाँध्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। ऋग्वेदको सहिष्णुता र समावेशिताको भावना हाम्रो राष्ट्रिय चरित्र बन्न सक्यो भने राजनीतिक स्थिरता पनि मजबुत हुनेछ।

अन्ततः, ऋग्वेद कुनै पुरानो ग्रन्थ मात्र होइन; यो जीवन दर्शन हो। यसले सिकाएको सत्य, ऋत, संवाद, सहिष्णुता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। नेपालले यदि आफ्नो सनातनी दर्शनको गहिराइलाई आधुनिक लोकतान्त्रिक अभ्याससँग जोड्न सके, भने राजनीतिक स्थिरता, नैतिक नेतृत्व र दिगो विकास सम्भव छ।

हामीलाई अतीतमा फर्किनु छैन, तर अतीतको ज्ञानबाट प्रेरणा लिनु छ। ऋग्वेदको उज्यालो चेतनाले मार्गदर्शन गरिरहँदा नेपालले आफ्नो राजनीतिक यात्रा सत्य, न्याय र समन्वयको आधारमा अगाडि बढाउन सक्छ। यही नै हाम्रो सनातनी दर्शनको सार र भविष्यको आशा हो।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi