मत, मतदाता र नयाँ सन्दर्भ

परिवर्तित राजनीतिक परिवेश, सामाजिक सञ्जाल र नेपाल मा २०२६ को सम्भावना

नेपालको राजनीति अहिले एउटा संक्रमणकालीन मोड मा उभिएको छ। एकातिर सामाजिक सञ्जालमा भइरहेका सर्वेक्षण, बहस र विश्लेषणलाई “यो त हल्ला मात्र हो” भनेर खारेज गर्ने जमात छ भने अर्कोतिर “अब राजनीतिक सुनामी नै आउने भयो” भन्दै डंका पिट्ने समूह पनि उत्तिकै सक्रिय देखिन्छ। यी दुई अतिवादी दृष्टिकोणको बीचमा उभिएको मौन वर्ग—देशको अर्थतन्त्र, सुशासन र दीर्घकालीन स्थायित्वबारे सोच्ने बौद्धिक समुदाय—अहिले अपेक्षाकृत शान्त छ। यो मौनता कमजोरी होइन, बरु गम्भीर आत्ममन्थनको संकेत पनि हुन सक्छ।

सामाजिक सञ्जाल: भ्रम कि भविष्यको संकेत?

सामाजिक सञ्जाल आजको राजनीतिक विमर्शको केन्द्र बनेको छ। फेसबुक, युट्युब, टिकटक वा एक्स (ट्विटर) मा देखिने सर्वेक्षणहरू वैज्ञानिक नहुन सक्छन्, तर ती जनताको मनोविज्ञान अवश्य देखाउँछन्। यसलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि गलत हुन्छ र आँखाबन्द गरेर विश्वास गर्नु पनि जोखिमपूर्ण। सामाजिक सञ्जाल कुनै चुनाव जिताउने एकमात्र औजार होइन, तर यो अब उपेक्षा गर्न नमिल्ने राजनीतिक थर्मोमिटर अवश्य हो।

समस्या त्यहाँ छ, जहाँ भ्रम र भावनाले विवेकलाई जित्छ। यही कारण मतदाता स्वयं अलमलमा देखिन्छ—नयाँ दलहरू, फुटेर बनेका दलहरू, र मिलेर बनेका गठबन्धनहरूबीच कसलाई मत दिने? किन दिने? भन्ने प्रश्न अझै स्पष्ट छैन।

नयाँ दल, मिलन र फुट: मतदाताको दुविधा

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले नयाँ राजनीतिक दलहरूको उदय मात्र देखेन, दलभित्रको असन्तुष्टि फुटको रूपमा बाहिर निस्किएको पनि देख्यो। केही दलहरू मिलेर नयाँ शक्ति बन्न खोज्दैछन्, केही पुराना दलहरूभित्रकै आन्तरिक द्वन्द्वले नयाँ संरचना जन्माइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा आम मतदाताका लागि दल होइन, दृष्टि (vision) महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ।

मतदाताले अब नाम, झण्डा वा नाराभन्दा पनि यस्ता प्रश्न सोध्नुपर्छ—के यो दलले संस्थागत सुशासन दिन सक्छ? के यसले अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने स्पष्ट खाका दिएको छ? के नेतृत्व व्यक्तिकेन्द्रित छ कि प्रणालीगत? यी प्रश्नको उत्तर नखोजी मत हाल्नु भनेको फेरि उही चक्र दोहोर्याउनु हो।

मौन अर्थशास्त्र र बौद्धिक वर्ग किन चुप?

आजको अर्को गम्भीर प्रश्न हो—देशको अर्थतन्त्र संकटमा छ, तर बौद्धिक वर्ग अपेक्षाकृत मौन किन? सम्भवतः यसको कारण राजनीतिमा विश्वसनीयता संकट हो। नीति बनाउने तहमा सुझाव पुग्दैन भन्ने अनुभूति, र सुझाव सुन्ने इच्छाशक्ति नदेखिनु, बौद्धिक मौनताको प्रमुख कारण हो। तर यो मौनता सधैँ रहँदैन। इतिहासले देखाएको छ—जब राजनीतिक विकल्पहरू परिपक्व हुँदै जान्छन्, बौद्धिक वर्ग पुनः सक्रिय हुन्छ। त्यसका लागि राजनीतिले आलोचना सुन्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। बालेनको ‘भूत’, कुलमानको ‘फिगर’ र रविको ‘जिगर’ यो सन्दर्भमा केही प्रतीकात्मक पात्रहरू नेपाली राजनीतिक चेतनामा गहिरो गरी बसेका छन्।

बालेन शाहको ‘भूत’—परम्परागत राजनीति तोड्न सकिन्छ भन्ने साहसिक सन्देश हो।कुलमान घिसिङको फिगर’नतिजामुखी, इमानदार र संस्थागत नेतृत्वको प्रमाण हो।

रवि लामिछानेको ‘जिगर’—भ्रष्टाचार र पुरानो कुरितीविरुद्ध खुलेर बोल्ने आँट हो। यी तीनै कुरा मिलेर जन्मिएको धरातल नै हो जिएनजे (जनजागरण–न्याय–जवाफदेहिता) को भावना। यो कुनै दल मात्र होइन, एक प्रकारको राजनीतिक चेतना हो।

प्रश्न यही हो—के यस धरातलबाट दीर्घकालीन निष्कर्ष निस्कन सक्छ?निष्कर्ष निस्कन सक्छ, यदि: व्यक्तिपूजा होइन, संस्थागत संरचना बनाइयो भने आवेग होइन, नीति र कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिइयो भने विरोध मात्र होइन, विकल्प प्रस्तुत गरियो भने नेपाल २०२६ मा कसरी बनाउने राम्रो? नेपालको नयाँ दिन २०२६ लाई राम्रो बनाउन केही स्पष्ट दिशानिर्देश आवश्यक छन मतदाताको परिपक्वता मत हाल्नु अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो। भावनाले होइन, विवेकले निर्णय गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।दलको उत्तरदायित्व नयाँ वा पुराना—सबै दलले घोषणापत्रलाई सम्झौतापत्रझैँ लिनुपर्छ। कार्यान्वयन नगरे राजनीतिक मूल्य चुकाउनुपर्छ। अर्थतन्त्रलाई केन्द्रमा राख्ने राजनीति भाषणभन्दा उत्पादन, नाराभन्दा रोजगारी, र सत्ता खेलभन्दा आर्थिक सुधार प्राथमिकता हुनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग गाली होइन, गहन बहस। अफवाह होइन, तथ्य। ट्रेन्ड होइन, ट्र्याक रेकर्ड। बौद्धिक वर्गको पुनः सक्रियता आलोचना मात्र होइन, समाधानसहितको सहभागिता आजको आवश्यकता हो।

आज नेपाल “हल्ला” र “सुनामी” को बीचमा उभिएको छ। तर इतिहासले देखाउँछ—परिवर्तन न त हल्लाबाट मात्र आउँछ, न त सुनामीले मात्र टिकाउ हुन्छ। परिवर्तन तब सम्भव हुन्छ, जब मतदाता सचेत हुन्छ, नेतृत्व जिम्मेवार हुन्छ, र विचार संस्थागत हुन्छ। वालेनको साहस, कुलमानको कार्यक्षमता र रविको जिगर—यी तीन तत्व यदि एउटै प्रणालीभित्र अनुशासित रूपमा संस्थागत हुन सके, जिएनजे केवल आन्दोलन होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार बन्न सक्छ।नेपाल २०२६ लाई राम्रो बनाउने चाबी कुनै एक नेताको हातमा छैन—यो हरेक मतदाता, हरेक विचारशील नागरिक र हरेक जिम्मेवार नेतृत्व को साझा जिम्मेवारी हो। यही साझा चेतनाले मात्र नयाँ नेपालको आधारशिला राख्न सक्छ।