युक्रेन सधै रुसको हिस्सा थियो भन्ने पुटिनको दाबी कति सत्य ?

काठमाडौँ l जुलाई १२, २०२१ मा, रूसको आधिकारिक वेबसाइटमा लगभग साढे छ हजार शब्दहरूको एक लेख प्रकाशित भयो । यसमा विगत केही शताब्दीको रुस र युक्रेनको साझा इतिहास बताइयो । यो दावी गरिएको थियो कि रूस, युक्रेन र बेलारुस पुरातन रूसको भाग थिए र यो विशाल स्लाभिक देश कुनै समय युरोपको सबैभन्दा ठूलो देश थियो ।

यो लेख रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनद्वारा लेखिएको थियो । उनका अनुसार २०औं शताब्दीको सुरुमा युक्रेनले आफ्नो छुट्टै ‘काल्पनिक’ पहिचान बनाउन थाल्यो । र, रुस विरोधी पश्चिमी देशहरूको प्रभावका कारण युक्रेनले रुसलाई आफ्नो शत्रु मान्न थाल्यो । युक्रेनबारे पुटिनको दाबी कति सत्य हो ? र रूस र युक्रेनको इतिहास के हो ? भन्ने विषयमा विभिन्न अध्ययन-अनुसन्धान भएका छन् । 

प्राचीन रूस

रुस र युक्रेनका पुर्खाहरू किभन रूस नामक स्लाभिक देशको भाग थिए । वाइकिंग ओलेगले यसलाई नवौं शताब्दीमा स्थापना गरेका थिए । फेथ हिलिस शिकागो विश्वविद्यालयमा रूसी इतिहासका प्राध्यापक हुन् । उनी भन्छिन्- बाल्टिक सागर र ब्ल्याक सीबीचको क्षेत्रमा जहाँ युक्रेन आज छ, त्यहाँ एक हजार वर्ष पहिले साना समुदायहरू थिए । उनी भन्छिन्- ‘स्लाभिक समुदायहरू असंगठित र विभिन्न सर्कलहरूमा विभाजित थिए । लोकप्रिय कथाहरूका अनुसार, यी समुदायहरूले स्क्यान्डिनेभियाबाट डिनिप्रो नदी हुँदै बाइजान्टियमसम्म यात्रा गर्ने स्क्यान्डिनेभियाका व्यापारीहरूको नेतृत्वमा एकताबद्ध हुने निर्णय गरे । यो नयाँ देश किभन रूस थियो र यसको राजधानी थियो किभ । यी स्लाभिक मानिसहरू न युक्रेनी थिए न रुसी । तिनीहरूमा गैर-स्लाभिक समुदायहरू जस्तै आदिवासी, घुमन्ते, मुस्लिम र यहूदीहरू पनि समावेश थिए ।’

यहाँका विभिन्न समुदायहरू अर्थोडक्स धार्मिक आस्थाद्वारा एकसाथ बाँधिएका थिए, जसको तारहरू पूर्व-रोमन साम्राज्यसँग सम्बन्धित थिए । धेरैले यहाँ अर्थोडक्स ईसाई धर्म अपनाए, यद्यपि त्यहाँ विभिन्न जातिय समुदायहरू पनि थिए । १३औं शताब्दीमा, मंगोलहरूले किभन रूसमा आक्रमण गरे । यहाँ स्लाभिक जनसंख्या तीन ठूलो भागमा विभाजित थियो । आगामी दिनमा यी क्षेत्रहरू आधुनिक विश्वको रुस, युक्रेन र बेलारुस बन्न पुगे । १४औं शताब्दीमा जब मंगोलहरू घट्दै थिए, किभमा अर्को खतरा बढिरहेको थियो । पोल्याण्डले आफ्नो सिमाना विस्तार गर्ने तयारी गरिरहेको थियो र यसको नेतृत्व रोमन क्याथोलिकहरूको हातमा थियो । फेथ हिलिस भन्छिन्- ‘पोल्यान्ड र लिथुआनियाले हात मिलाए, र १६औँ शताब्दीमा उनीहरूले दक्षिणतिर आफ्नो खुट्टा फैलाउन थाले । किभमा पोल्याण्ड-लिथुआनियाले शासन गरेको थियो । यहाँ एक अर्थोडक्स समूहले आफ्नो टाउको उठाउन थाले । यी मानिसहरू कोसाक्स थिए, जसले आफूलाई पोल्याण्ड र क्याथोलिकहरूद्वारा सताइएका अर्थोडक्स ईसाईहरूको आवाज ठान्थे ।’

रूस र युक्रेनको इतिहासमा मोड १७औं शताब्दीमा आयो । पोल्याण्डद्वारा शासित किभका स्लाभहरू र रुसी जारद्वारा शासित रूसका स्लाभहरूले अर्थोडक्स क्रिस्चियनहरुको गठबन्धन बनाए । फेथ हिलिस बताउछिन्- ‘यो त्यो टर्निङ प्वाइन्ट थियो जहाँबाट राष्ट्रियताको बारेमा छलफल सुरु भयो र आजसम्म जारी छ । कोसाक्सले युक्रेन शब्द प्रयोग गरे । तिनीहरूले रूसलाई उल्लेख गरे र भने कि यो अर्थोडक्स ईसाईहरूको घर हो । यो विरासत हो । यद्यपि उनले आफूलाई रुसी भनेनन्, न त आफूले रक्षा गरिरहेको क्षेत्रलाई रुस भनेका छन्, उनले युक्रेन भनेका छन् ।’

१८औँ शताब्दीमा रुस औपचारिक रूपमा रुसी साम्राज्य बनेपछि युक्रेनको पूर्वी भागलाई यसमा समावेश गरिएको थियो । यसको आफ्नै संस्कृति, आफ्नै स्वशासन र आफ्नै नेताहरू थिए । १७६२ मा रूसको महारानी बनेकी क्याथरिन द ग्रेटले यो भागलाई स्वतन्त्र राख्नु उनको शासनको लागि ठूलो चुनौती हुन सक्छ भन्ने विश्वास गरिन् । उनीहरूले त्यसबेला युक्रेनको औपचारिक क्षेत्रलाई दमन गरे, जसलाई उनीहरूले नष्ट गरे । तिनीहरूले कोस्सास्कद्वारा बनाईएको स्वायत्त प्रणालीलाई पनि समाप्त गरे ।

पूर्वी युक्रेनलाई अब नोभोर्सिया अर्थात् नयाँ रुस भनिन्छ । जबकि पश्चिम तर्फ पहिले अस्ट्रिया अन्तर्गत थियो र त्यसपछि ह्याप्सबर्ग राजवंशको शासन अन्तर्गत अस्ट्रो-हंगेरी साम्राज्य अन्तर्गत थियो । फेथ हिलिस भन्छिन्- ‘उन्नाइसौं शताब्दीको अन्त्यमा, सम्राटले महसुस गरे कि युक्रेनी राष्ट्रवाद उसको लागि रुस विरुद्धको लडाईमा उपयोगी हुन सक्छ । उसले यसको लागि वित्तपोषण गर्न थाले ।’

युरोपमा साम्राज्यहरू बीचको यो द्वन्द्व १९१४ मा प्रथम विश्व युद्धको कारण बन्यो । जब युद्ध चार वर्ष पछि समाप्त भयो, न त अस्ट्रो-हंगेरी न रूसी साम्राज्य छोडियो । एउटा पराजयपछि चकनाचुर भयो भने अर्को क्रान्तिले परास्त भयो । आगामी वर्षहरूमा, यहाँ एक महाशक्तिको उदय भयो, त्यो सोभियत संघ थियो ।

सोभियत संघ

सेर्ही प्लोखी हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा इतिहासका प्राध्यापक र युक्रेनी अनुसन्धान संस्थानका निर्देशक हुन् । पहिलो विश्वयुद्ध र रुसी क्रान्तिपछिको उथलपुथलले युरोपको नक्सा नै परिवर्तन गरेको उनी बताउँछन् । युक्रेनीहरू युरोपमा सबैभन्दा ठूलो जातीय समूहको रूपमा उभिए र आफ्नै स्वतन्त्र देश बनाउन प्रयास गर्न थाले । १९१७ मा युक्रेन एक सोभियत समाजवादी गणतन्त्र भयो । तर, यो लामो समय टिक्न सकेन । १९२१ मा पोल्याण्ड-सोभियत युद्ध समाप्त गर्न रीगा सन्धिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो, जस अन्तर्गत युक्रेनको केही क्षेत्रहरू पोल्याण्ड, चेकोस्लोभाकिया र रोमानियाको भाग बने र केही भ्लादिमिर लेनिन र बोल्सेभिकहरूको नेतृत्वमा सोभियत संघमा सोभियत समाजवादी गणतन्त्र भए । रुसका वर्तमान राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले यसलाई ऐतिहासिक गल्ती मानेका छन् । उनका अनुसार सोभियत गणतन्त्र अर्थात पूर्वी युक्रेन, डोनेस्क र लुहान्स्क सधैं रुसको हिस्सा थिए ।

सेर्ही प्लोखी भन्छन्- ‘बोल्शेभिकहरू सुरुमा धेरै शक्तिशाली थिएनन् । उनीहरूले पहिलेको रुसी साम्राज्यसँग जोडिएका विभिन्न आन्दोलनहरूसँग सहकार्य गर्नुपरेको थियो । यसका लागि उनीहरूले उनीहरूलाई भाषा, संस्कृतिको स्वतन्त्रता दिए । उनीहरूले युक्रेनीहरूलाई छुट्टै पहिचान दिए । छुट्टै गणतन्त्र । आकांक्षालाई सम्मान पनि गरे । भूमि यथार्थलाई ध्यानमा राखेर कदम चालेका थिए । विस्तारै युक्रेनमाथि सोभियत संघको पकड बलियो हुँदै गयो । सन् १९३० को दशकमा सोभियत संघले औद्योगीकरणको नीति बनायो, युक्रेनको उर्वर भूमिमा कारखाना खोलियो, फलस्वरूप युक्रेनमा ठुलो अनिकाल आयो । उनी भन्छन्- ‘यो सन् १९३२, १९३३ मा भएको थियो । करिब ४० लाख मानिस मरे, जसमा धेरैजसो किसान थिए । मर्ने जातीय युक्रेनीहरूको संख्या सबैभन्दा बढी थियो । यो युक्रेनको जनसंख्याको दशांश थियो ।’

लगभग आधा शताब्दी पछि, सोभियत संघ विघटन भयो, तर त्यो भन्दा पहिले त्यहाँ अर्को युद्ध थियो । रुस-युक्रेन तनावको एक अंश पनि यस अवधिसँग जोडिएको छ । भ्लादिमिर पुटिनले युक्रेनीहरूले नाजी जर्मनीलाई समर्थन गरेको बताएका छन् ।

सेर्ही प्लोखी भन्छन्- ‘जब १९३९ मा हिटलरले पोल्याण्डमा आक्रमण गरे, युक्रेनीहरू त्यहाँको सबैभन्दा ठूलो जातीय अल्पसंख्यक समूह थिए । युक्रेनी राष्ट्रवादीहरूले नाजी सैन्य खुफियाको साथ दिए । उनीहरूले पोल्याण्डलाई उत्पीडक र जर्मनीलाई सहयोगीको रूपमा हेरे । युक्रेनी राष्ट्रवादी आन्दोलनमा सामेल भयो ।’  उनी भन्छन्- ‘जब जर्मन सेनाहरू युक्रेनमा प्रवेश गरे, राष्ट्रवादीहरूले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणा गरे । जर्मनीले उनीहरूलाई गिरफ्तार गर्‍यो । १९४१ को अन्त्यसम्ममा, सबै युक्रेनी राष्ट्रवादी संगठनहरू नाजी जर्मनीको शत्रुतामा परिणत भइसकेका थिए ।’ 

दोस्रो विश्वयुद्ध सकिएपछि युरोपको नक्सा फेरि एकपटक फेरिएको थियो । अब युक्रेन केही क्षेत्रहरूमा फैलिएको थियो जुन पहिले पोल्याण्डको भाग थियो । युक्रेनीहरू एक क्षेत्रको रूपमा एकसाथ आएका थिए, यद्यपि युक्रेन अझै स्वतन्त्र देश बन्न सकेको थिएन । सेर्ही प्लोखी भन्छन्- ‘जब स्टालिन आए, उसले युक्रेनको सम्पूर्ण भूभाग सोभियत संघमा गाभेका थिए । युद्धअघि पोल्याण्ड, चेकोस्लोभाकिया, हंगेरी र रोमानियासँग भएका भागहरू पनि सोभियत संघको हिस्सा बनेका थिए ।’

युक्रेनमा सोभियत रूसको विरोध जारी थियो । लगभग सात दशकको सोभियत नियन्त्रण पछि, बर्लिन पर्खाल १९८९ मा ढल्यो र यो सोभियत संघको विघटनको शुरुवात भएको चिन्ह लगाइयो ।

युक्रेनको स्वतन्त्रता

डिसेम्बर १९९१ मा, रूस, बेलारुस र युक्रेनका नेताहरू बेलारुसमा भेटे । तीनै जना सोभियत संघ छोड्न सहमत भए । सोभियत युग सकियो । युक्रेन अब एक स्वतन्त्र राष्ट्र बन्न तयार थियो । २००४  मा, युक्रेन फेरि परिवर्तनको कगारमा थियो । यहाँ राष्ट्रपति चुनावमा रुसी समर्थनमा भिक्टर यानुकोविच र पश्चिमी देशका समर्थक भिक्टर युस्चेन्कोबीच भिडन्त भएको थियो ।

यानुकोभिच विजयी घोषित भए । तर चुनावमा धाँधली गरेको आरोप लागेपछि उनीविरुद्ध आन्दोलन सुरु भयो । यी विरोध प्रदर्शनहरूलाई सुन्तला क्रान्ति भनियो । युश्चेन्कोको चुनावी अभियानको रंग सुन्तला थियो । जनताले फेरि चुनावको माग गरे र भिक्टर युश्चेन्को विजयी भए । उनी नयाँ राष्ट्रपति भए । यो त्यो युगको ठूलो राजनीतिक आन्दोलन थियो जसमा गणतन्त्र र भ्रष्टाचारमुक्त देशको कुरा भएको थियो ।

त्यसपछि अर्थतन्त्र फस्ट्यो र लगानी बढ्यो । राष्ट्रियताप्रति जनताको सोच पनि बलियो हुँदै गयो । तर त्यसपछि सन् २००८ को विश्वव्यापी मन्दी आयो र अर्थतन्त्र खस्किन थाल्यो । त्यसपछि २०१० मा विक्टर यानुकोविचले पूर्वी भागहरूको समर्थन पाए र चुनाव जित्यो । तर युक्रेनमा अर्को क्रान्ति खेलिरहेको थियो ।

मिदान स्क्वायर आन्दोलन

सर्गेई राडचेन्को कार्डिफ विश्वविद्यालय, बेलायतका भ्रमण गर्ने प्राध्यापक हुन् । उनी भन्छन् कि वास्तवमा युक्रेनलाई दुई भागमा देख्न सकिन्छ, पहिलो भागमा युक्रेनी भाषी मानिसहरू छन् र अर्को पूर्वी भाग जहाँ जातीय रूसी जनसंख्या छ । उनी भन्छन्- ‘भिक्टर यानुकोभिच राष्ट्रपति बन्नु कुनै अभूतपूर्व घटना थिएन । यदि युस्चेन्कोको कार्यकालमा ठूलो आर्थिक सुधार भएको भए यानुकोभिच जित्ने थिएनन् । उनलाई लुहान्स्क, डोनेस्क र क्राइमियाका पूर्वी भागहरूले समर्थन गरेका थिए ।’ उनी भन्छन्- ‘यानुकोभिच कुनै एक पक्ष अर्थात् पूर्व वा पश्चिमतर्फ झुकेका थिएनन् । आजको समयमा उनलाई रुसको हातको कठपुतली मानिन्छ, तर त्यतिबेला त्यस्तो थिएन । उनी दुवै युरोपेली संघका सदस्य थिए ।’

२०१३ मा चीजहरू जटिल भयो । यानुकोभिचले युरोप वा रुस मध्येबाट रोज्नुपर्ने थियो । युरोपेली युनियनसँगको सम्झौता अघि उनले आफ्नो हात फिर्ता लिए र यसको लागि रुसी दबाबलाई दोष दिए ।

पश्चिमका मानिसहरूले यानुकोभिकको निर्णयले उनीहरूको राम्रो भविष्यको सपना चकनाचूर भएको महसुस गरे । कीभको मिदान स्क्वायरमा भएको भीषण विरोध प्रदर्शनमा करिब एक सय जनाको मृत्यु भएको थियो । यानुकोभिचले रुसमा शरण लिए ।  रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले युक्रेनमा सरकार पतन हुनुको श्रेय पश्चिमी सेनालाई दिए । उनले क्रिमियालाई रुसको हिस्सा घोषणा गरे र लुहान्स्क र डोनेट्स्कलाई नियन्त्रण गर्न थाले ।

सर्गेई राडचेन्को भन्छन्- ‘युक्रेनीहरूले कहिल्यै पनि देशको पूर्वी र पश्चिमी भागका मानिसहरूलाई एकताबद्ध गर्न सक्ने राष्ट्रिय पहिचान बनाउन सकेनन् । २०१४ मा हिंसा पछि, डोनबास, लुहान्स्क र डोनेट्स्कमा रुस समर्थक पृथकतावादीहरू बलियो भए र रुसी समर्थकहरूले आन्दोलन सुरु गरे । यी क्षेत्रतर्फ सर्दै गएका छन् भने पूर्वी क्षेत्रबाट पनि पश्चिमतर्फ बसाइँसराइ सुरु भएको छ ।

सन् २०१४ देखि रुस र युक्रेनको सीमा क्षेत्रमा द्वन्द्व कहिल्यै रोकिएको छैन । र त्यसपछि, युक्रेनसँगको आफ्नो सीमामा धेरै महिनादेखि सेनाको संख्या बढाउँदै आएको रुसले २४ फेब्रुअरी २०२२ मा युक्रेनमा आक्रमण गर्‍यो ।

शुरुको प्रश्नमा फर्किँदै, पुटिनको युक्रेन सधैं रुसको हिस्सा भएको दाबी कत्तिको सत्य हो त भन्ने बारेमा राष्ट्रपति पुटिनका लागि रुस र युक्रेनको इतिहासको जराको एकता विगतको कुरा मात्र होइन, उनी भविष्यमा यसलाई वास्तविकतामा परिणत भएको हेर्न चाहन्छन् । तीन दशकदेखि स्वतन्त्र छिमेकी मुलुकको स्वतन्त्र पहिचानलाई स्वीकार गर्न चाहँदैनन् ।

सर्गेई राडचेन्कोको शब्दमा- ‘एक तरिकामा, पुटिन रूसी साम्राज्यको पुनर्निर्माण गर्न चाहन्छन् । यस्तो देखिन्छ, उनी २१औं शताब्दीमा एउटा साम्राज्य निर्माण गर्न कोशिस गर्दैछन् जुन अहिले इतिहासको पानाको अंश बनिसकेको छ ।’-बिबिसीबाट