विपत्तिमा पनि मानवता नहराओस्

नेपाल आज पीडामा छ। प्राकृतिक विपत्तिले घरबार गुमाएका परिवारहरू छन्, आफन्त गुमाएका आमाबुबा छन्, भविष्यको चिन्तामा रहेका बालबालिका छन्। यस्तो समयमा देशलाई चाहिएको कुरा केवल राहत सामग्री होइन-मानवता, संवेदना र एकअर्काप्रतिको भरोसा हो।

तर यही दुःखद समयमा सामाजिक सञ्जालमा देखिएका केही दृश्यले हामी सबैलाई गम्भीर प्रश्न गर्न बाध्य बनाएको छ। के हाम्रो समाजमा संवेदना हराउँदै गएको हो? के विपत्तिमा परेको मानिसको पीडासमेत कसैका लागि अवसर बन्न थालेको हो?

एउटा मृत महिलाको कानबाट गहना लुछिरहेको दृश्य सार्वजनिक भएको छ। वरिपरि मानिसहरू हेरेर बसेका छन्। अर्को ठाउँमा विपत्तिका बेला आवश्यक सामग्री, ग्यासका सिलिन्डरलगायतका सामानहरू कसरी र कसको अनुमति वा जिम्मेवारीमा लगिँदैछन् भन्ने प्रश्न उठ्ने दृश्यहरू देखिएका छन्। यी घटना सत्य हुन् वा गलत, त्यसको निष्पक्ष छानबिन आवश्यक छ; तर यदि यस्ता दृश्य सत्य प्रमाणित हुन्छन् भने त्यो केवल चोरी वा लुटपाटको घटना होइन। हाम्रो सामाजिक चेतनाको गम्भीर पतनको संकेत हो।

मृत शरीरबाट गहना लुट्ने हातभन्दा पनि त्यो दृश्य देखेर मौन बस्ने आँखाले हामीलाई के संन्देस दिन खोजि रहेको छ ।
किनकि विपत्ति मानिसको परीक्षा हो। सुखमा सबै सभ्य देखिन सक्छन्, तर दुःखको समयमा कसले अर्काको हात समात्छ र कसले अर्काको कमजोरीमा आफ्नो स्वार्थ खोज्छ भन्ने कुराले समाजको वास्तविक चरित्र देखाउँछ।

हामी हिमाल, पहाड र तराईमा बस्ने नेपाली हौँ। आज विपत्ति कसैको घरमा पुगेको छ, भोलि हाम्रो घरमा पनि पुग्न सक्छ। आज अरूको घर डुबेको छ, भोलि हाम्रो घर पनि डुब्न सक्छ। आज कसैको परिवार विस्थापित भएको छ, भोलि हामीले पनि आफ्नो घरबार गुमाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

त्यसैले राहत भनेको दया होइन—मानवीय जिम्मेवारी हो।

सहयोग गर्ने हातहरू आज हजारौँ छन्। तर सहयोगको नाममा आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने प्रवृत्ति बढ्यो भने त्यो सहयोग होइन, विपत्तिमाथिको व्यापार हो। राहत सामग्रीमा भ्रष्टाचार गर्ने, पीडितका नाममा आएको स्रोत दुरुपयोग गर्ने, मृतकको शरीरबाट समेत सम्पत्ति लुट्ने वा सार्वजनिक दुःखलाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम बनाउने जोसुकै भए पनि उसलाई कानुनको दायरामा ल्याउनुपर्छ।

सरकारले पनि एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्छ। विपत्तिको समयमा राहत वितरण पारदर्शी, सुरक्षित र जवाफदेही हुनुपर्छ। राज्यका निकायले आवश्यक सामग्री ओसारपसार गर्दा त्यसको अभिलेख, जिम्मेवारी र गन्तव्य स्पष्ट हुनुपर्छ। निजी क्षेत्र, सामाजिक संस्था, नागरिक समाज र स्वयंसेवकहरूले पनि आफ्नो भूमिका मर्यादित र पारदर्शी ढङ्गले निर्वाह गर्नुपर्छ।

आज मानवअधिकारको कुरा गर्नेहरू, उपभोक्ताको अधिकारका लागि आवाज उठाउनेहरू, सामाजिक अभियन्ताहरू, समाजसेवीहरू, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालका प्रभावशाली व्यक्तिहरू सबैको परीक्षा हो। मानवता संकटमा पर्दा आवाज उठाउनु नै वास्तविक सामाजिक उत्तरदायित्व हो।

हामीले सामाजिक सञ्जाललाई मनोरञ्जन र सनसनीको माध्यम मात्र बनाउन हुँदैन। कुनै व्यक्तिको मृत्यु, परिवारको दुःख, बालबालिकाको पीडा वा विपत्तिमा परेका नागरिकको असहाय अवस्थालाई ‘भ्यु’, ‘लाइक’ र ‘फलोअर’ कमाउने सामग्री बनाउनु पनि संवेदनहीनताको अर्को रूप हो।

अझ गम्भीर कुरा त के हो भने, नवजात शिशुदेखि महिलासम्ममाथि हुने यौन हिंसा, परिवारको गोपनीयता भंग गर्ने प्रवृत्ति, मृतकप्रतिको अमर्यादित व्यवहार र पीडितको संवेदनालाई बेवास्ता गर्ने संस्कार सामान्य बन्न थाल्यो भने हामी विकासको कुरा गरेर मात्र समुन्नत बन्न सक्दैनौँ।

समुन्नत देश भनेको अग्ला भवन, चौडा सडक र ठूलो अर्थतन्त्र मात्र होइन।

समुन्नत देश त्यो हो जहाँ विपत्तिमा राज्य बलियो हुन्छ, नागरिक जिम्मेवार हुन्छन्, कानुन निष्पक्ष हुन्छ र कमजोर मानिस सुरक्षित महसुस गर्छ।

जापानमा भूकम्प आउँदा विपत्तिबीच पनि अनुशासन र सामाजिक जिम्मेवारीका उदाहरणहरू संसारले देखेको छ। न्युजिल्यान्डजस्ता देशहरूले संकटका बेला समुदाय, राज्य र नागरिकबीचको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिएका छन्। स्क्यान्डिनेभियन मुलुकहरू डेनमार्क नर्वे  स्विडेनमा सामाजिक विश्वास र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको जवाफदेहितालाई विकासको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

हामीले ती देशको नक्कल भवनमा मात्र होइन, संस्कारमा गर्नुपर्छ।

हामीसँग पनि त्यही क्षमता छ। नेपाली समाजमा विपत्तिका बेला हजारौँ मानिसले रक्तदान गरेका छन्, अपरिचितलाई आश्रय दिएका छन्, खाना बाँडेका छन्, उद्धारमा खटिएका छन्। यही हाम्रो वास्तविक शक्ति हो। केही खराब दृश्यका कारण सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई दोषी ठहर गर्नु उचित हुँदैन। बरु ती घटनालाई चेतावनीका रूपमा लिएर असल नागरिकताको संस्कार अझ बलियो बनाउनुपर्छ।
अब आवश्यक छ। कानुनमा कठोरता र समाजको करुणा।

अपराधीलाई कारबाही गर्ने काम राज्यले कानुनअनुसार गर्नुपर्छ। सामाजिक आक्रोश हिंसामा परिणत हुनु हुँदैन। तर समाजले पनि गलत कामलाई गलत भन्न सक्नुपर्छ। मौनता कहिलेकाहीँ अपराधलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण बन्न सक्छ।

हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई ठूलो घर बनाउने शिक्षा मात्र होइन, अरूको दुःखमा हात समात्ने शिक्षा दिनुपर्छ। सफल बन्ने शिक्षा मात्र होइन, असल बन्ने शिक्षा दिनुपर्छ। अधिकार माग्ने शिक्षा मात्र होइन, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने संस्कार पनि दिनुपर्छ।

आज हामी सबैले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोधौँ?

यदि विपत्तिमा परेको त्यो मानिस मेरो आफ्नै परिवारको सदस्य भएको भए, म के गर्थें?
उत्तर त्यही हो, जसले हाम्रो मानवता निर्धारण गर्छ।

नेपाललाई समुन्नत बनाउन नयाँ नीति चाहिन्छ, नयाँ प्रविधि चाहिन्छ, नयाँ उद्योग चाहिन्छ, नयाँ नेतृत्व चाहिन्छ। तर यी सबैभन्दा पहिले चाहिन्छ मानवता।
मानवता बाँचे मात्र समाज बाँच्छ। समाज बाँचे मात्र राष्ट्र बलियो हुन्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता कसैलाई गाली गर्नु होइन; गलत प्रवृत्तिविरुद्ध दृढ भएर उभिनु हो। अपराधलाई अपराध भन्नु हो। पीडितलाई साथ दिनु हो। राहतमा पारदर्शिता माग्नु हो। कानुनलाई प्रभावकारी बनाउनु हो। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा विपत्तिमा पनि मानिसलाई मानिसकै रूपमा हेर्नु हो।

आउनुहोस्, हामी यस्तो नेपाल बनाऔँ जहाँ विपत्तिमा लुट्ने हातभन्दा सहयोग गर्ने हात धेरै होऊन्; तमासा हेर्ने आँखाभन्दा आँसु पुछ्ने आँखाहरू धेरै होऊन्; स्वार्थ खोज्नेभन्दा सेवा गर्ने मानिस धेरै होऊन्।
विपत्ति हाम्रो परीक्षा हो।

हामी कस्तो समाज बन्ने भन्ने निर्णय यही परीक्षाले गर्नेछ।
मानवता नहराओस्। यही हाम्रो पहिलो संकल्प हो।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi