मंगलबार, कार्तिक १० २०८३
मंगलबार, कार्तिक १० २०८३
बुधबार, साउन २७ २०८३
“मानिसको जीवन उसको आयुले होइन, उसले समाजमा छोडेर गएको प्रभावले मापन हुन्छ।”
आज हाम्रो परिवारका लागि अत्यन्त भावुक र स्मरणीय दिन हो। हाम्रा श्रद्धेय पिता स्वर्गीय माधव राज सुमार्गी पराजुलीले भौतिक संसारबाट हामीलाई छोडेर जानुभएको ४८ वर्ष पूरा भएको छ। वि.सं. २०३५ साल आषाढ ५ गते सोमबारका दिन उहाँको अल्पायुमा भएको दुःखद निधनले हाम्रो परिवारमा जुन रिक्तता सिर्जना गर्यो, त्यो समयसँगै पुरानो भएको छैन। बरु, उहाँको स्मृति, विचार, कर्म र संस्कारले प्रत्येक वर्ष हामीलाई उहाँसँग अझ नजिक पुर्याउँदै आएको छ।
बितेको ४८ वर्षले एउटा कुरा प्रमाणित गरेको छ । मानिस शरीरबाट टाढा हुन सक्छ, तर उसका सत्कर्म, विचार र संस्कारबाट कहिल्यै टाढा हुँदैन।
वि.सं. १९९९ मा जन्मनुभएका पिता करिब ३६ वर्षको छोटो जीवन यात्रामै साहित्य, समाज, राजनीति र व्यवसायका विभिन्न क्षेत्रमा आफ्नो विशिष्ट परिचय बनाउन सफल हुनुभयो। उहाँको जीवन छोटो थियो, तर उहाँका सपना र कर्मको आयाम निकै फराकिलो थियो।
तत्कालीन नेपालको सामाजिक र राजनीतिक परिवेशमा उहाँको व्यक्तित्व प्रभावशाली थियो। तत्कालीन राजा महेन्द्र र राजा वीरेन्द्रको नजरमा समेत परिचित व्यक्तित्वका रूपमा उहाँको आफ्नै स्थान थियो। साहित्यप्रतिको उहाँको गहिरो अनुरागले उहाँलाई केवल व्यवसायी वा सामाजिक व्यक्तित्वमा सीमित राखेन; उहाँ साहित्यिक चेतना बोकेका बहुआयामिक व्यक्तिका रूपमा स्थापित हुनुभयो।
नेपालको साहित्यिक इतिहाससँग जोडिएको एउटा प्रसंग आज पनि हाम्रो परिवारका लागि गर्वको विषय बनेर बसेको छ। नेपालका वरिष्ठ कवि तथा साहित्यकारहरूसँग तत्कालीन राजा महेन्द्र नारायणी नदीमा डुंगा सयर गर्दै कविता श्रवण गरिरहनुभएको ऐतिहासिक प्रसंगलाई नेपालकै पुरानो साहित्यिक पत्रिका ‘मधुपर्क’ले आफ्नो दीर्घ यात्राका क्रममा पुनः स्मरण गरेको थियो। त्यस अवसरमा हाम्रा पिता स्वर्गीय माधव राज सुमार्गी पराजुलीले समेत कविता वाचन गर्नुभएको उल्लेख त्यसमा गरिएको थियो।
यसले उहाँको साहित्यिक रुचि र तत्कालीन बौद्धिक वृत्तमा रहेको उहाँको परिचयलाई सम्झाउने एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक झलक दिन्छ।
कलमदेखि कर्मसम्म
पिताको व्यक्तित्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उहाँको पत्रकारिता र सामाजिक चेतना थियो। उहाँले काठमाडौंबाट ‘निर्मल’ साप्ताहिक सञ्चालन गर्नुभएको थियो। वि.सं. २०२३ देखि २०२८ सालसम्मको त्यो यात्राले उहाँको सार्वजनिक जीवनलाई अझ फराकिलो बनाएको थियो।
उहाँ केवल विचार गर्ने व्यक्ति हुनुहुन्थेन; विचारलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्ने साहस पनि राख्नुहुन्थ्यो।
त्यस समय नेपालमा उद्योग र व्यवसायको विकास प्रारम्भिक अवस्थामा थियो। निजी क्षेत्रको विस्तार सहज थिएन। तर उहाँले चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिनुभयो। हेटौंडा क्षेत्रमा हेटौंडा चुन उद्योग, कलात्मक काष्ठ उद्योग तथा यातायात व्यवसायजस्ता क्षेत्रमा उहाँले प्रारम्भिक पाइला चाल्नुभयो। वि.सं. २०२८ सालदेखि हेटौंडा चुन उद्योग प्रा.लि. सञ्चालनमा उहाँको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो।
आज हामीले उद्योग, व्यवसाय र निजी क्षेत्रको विकासका बारेमा गर्वका साथ चर्चा गर्दा त्यस्ता अग्रजहरूको योगदान सम्झनु आवश्यक हुन्छ, जसले सुविधा र पूर्वाधारको अभावका बीच पनि भविष्यको सम्भावना देखेका थिए। पिता त्यस्तै अग्रदर्शी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो।
संस्कारको अर्को नाम परिवार
पिताको वैवाहिक जीवन पनि आफैंमा एउटा प्रेरणादायी सामाजिक सांस्कृतिक संगम थियो।
उहाँको विवाह स्विश्वकान्ति कलावती सुमार्गीसँग भएको थियो। उहाँ साहित्य, कला र राजनीतिक चेतनाले समृद्ध परिवारकी ज्येष्ठ सुपुत्री हुनुहुन्थ्यो। उहाँका पिता स्वर्गीय कलानाथ अधिकारी साहित्यकार, कवि, नाट्यकर्मी तथा राजनीतिक चेतना बोकेका संघर्षशील व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँले तत्कालीन राजनीतिक कारणले करिब १७ वर्ष जेल जीवन बिताउनुभएको इतिहास हाम्रो पारिवारिक स्मृतिको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
आमा विश्वकान्ति कलावती स्वयं पनि सामाजिक र महिला आन्दोलनमा सक्रिय रहनुभयो। उहाँले तत्कालीन राज्य संरचनाअन्तर्गत नारायणी अञ्चल महिला सभापतिको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। अन्तर्राष्ट्रिय महिला सम्मेलनमा समेत नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै सन् १९७५ मा तत्कालीन सोभियत संघको मस्कोमा आयोजित सम्मेलनमा सम्बोधन गर्नुभएको थियो।
यसरी हेर्दा हाम्रो परिवारले केवल सम्पत्ति वा व्यवसायको विरासत पाएन; साहित्य, सामाजिक चेतना, संघर्ष, नेतृत्व र सेवाको संस्कार पनि पायो।
एउटा अधुरो यात्राको पीडा
पिताको जीवनले अझ धेरै गर्न सक्थ्यो। उहाँसँग ऊर्जा थियो, सपना थियो, सामाजिक सम्बन्ध थियो र भविष्यप्रतिको स्पष्ट दृष्टि थियो। तर नियतिले उहाँलाई लामो जीवन दिएन।
वि.सं. २०३५ साल आषाढ ५ गते उहाँ हामीबाट सदाका लागि टाढा हुनुभयो। उहाँको निधनलाई लिएर परिवारको मनमा आजसम्म पनि अनेक पीडा र प्रश्नहरू छन्। तत्कालीन परिस्थितिका कारण उहाँको जीवन दुर्घटनाको दुःखद घटनाबाट समाप्त भएको हाम्रो पारिवारिक स्मृतिमा रहेको छ।
त्यतिबेला मेरा दाजु अजेय राज सुमार्गी जम्मा करिब १४ वर्षका हुनुहुन्थ्यो। हामी चार जना सन्तान दाजु अजेय, म अरुण तथा दुई बहिनी अनीता र अजिता का लागि त्यो घटना बाल्यकालमै आएको ठूलो वज्रपात थियो। तर जीवन कहिल्यै एउटै ठाउँमा रोकिँदैन।
पिताको अनुपस्थितिमा आमाको वात्सल्य र दाजुको नेतृत्वले हामीलाई सम्हाल्यो। दुःखलाई शक्तिमा बदल्दै हामी अगाडि बढ्यौँ।
पिताले रोपेको बीउ
आज पछाडि फर्केर हेर्दा हामीले जीवनमा प्राप्त गरेका अवसर र जिम्मेवारीहरू केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइनन् भन्ने महसुस हुन्छ।
दाजु अजेय राज सुमार्गीले नेपालमा निजी क्षेत्रको दूरसञ्चार यात्राको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायमा योगदान पुर्याउनुभयो। निजी क्षेत्रबाट मोबाइल सेवाको विकासको प्रारम्भिक चरणमा उहाँको भूमिका रह्यो र त्यसपछि एनसेलको स्थापनासम्मको यात्रा अघि बढ्यो।
मैले पनि आफ्नो क्षमताअनुसार उद्योग, व्यवसाय र सामाजिक क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर पाएँ। मकवानपुर उद्योग वाणिज्य संघको अध्यक्षदेखि नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको केन्द्रीय सदस्यसम्म, कृषि उद्यम केन्द्रको सभापतिदेखि निजी क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको महालक्ष्मी विकास बैंकको सञ्चालकसम्म विभिन्न जिम्मेवारीमा काम गर्ने अवसर प्राप्त भयो।
यी सबै उपलब्धिलाई म व्यक्तिगत सफलताको रूपमा मात्र हेर्दिनँ। मलाई लाग्छ,यो सबै त्यही बाटोको निरन्तरता हो, जुन बाटो हाम्रा पिताले आफ्नो छोटो जीवनमा देखाउनुभएको थियो। उहाँले हामीलाई ठूलो सम्पत्ति मात्र छोडेर जानुभएन; उहाँले हामीलाई काम गर्ने आँट, समाजसँग जोडिने संस्कार, नयाँ सम्भावना खोज्ने दृष्टि र कठिन परिस्थितिमा पनि अगाडि बढ्ने साहस छोडेर जानुभयो।
पितृऋण भनेको के हो?
हिन्दू दर्शनमा पितृऋणको अर्थ केवल श्राद्ध र तर्पणमा सीमित छैन। पितृप्रति साँचो श्रद्धा भनेको उहाँहरूले दिएको जीवनलाई सार्थक बनाउनु पनि हो।
पितृको स्मरण केवल आँसुमा होइन, आचरणमा हुनुपर्छ।
हामीले गर्ने राम्रो काममा उहाँको संस्कार देखियोस्।
हामीले समाजलाई दिने सेवामा उहाँको भावना देखियोस्।
हामीले व्यवसाय गर्दा इमानदारी देखियोस्।
हामीले नेतृत्व गर्दा जिम्मेवारी देखियोस्।
हामीले परिवार सम्हाल्दा उहाँले दिएको माया र संस्कारको झल्को देखियोस्।
त्यसैले आजको दिनमा पिताको तस्वीरमा फूल चढाउनु मात्र हाम्रो कर्तव्य होइन; उहाँले देखाउनुभएको असल बाटोमा हिँड्नु नै वास्तविक श्रद्धाञ्जली हो।
४८ वर्षपछि पनि जीवित एउटा उपस्थिति
समयले हाम्रो आँखाबाट पिताको प्रत्यक्ष अनुहार टाढा लगेको होला, तर हाम्रो स्मृतिबाट उहाँलाई कहिल्यै हटाउन सकेको छैन।
कहिलेकाहीँ जीवनमा कुनै नयाँ काम सुरु गर्दा लाग्छ—पिता हुनुहुन्थ्यो भने के भन्नुहुन्थ्यो होला?
कुनै कठिन निर्णय लिनुपर्दा लाग्छ।उहाँले कुन बाटो रोज्नुहुन्थ्यो होला?
समाजका लागि केही राम्रो गर्न खोज्दा लाग्छ—उहाँको सपना पनि यस्तै त थियो होला।
सायद यही नै मानिसको अमरता हो। शरीर समाप्त हुन्छ, तर संस्कार समाप्त हुँदैन।
जीवन समाप्त हुन्छ, तर विचार समाप्त हुँदैन।
मानिस जान्छ, तर उसको कर्मले उसको परिचयलाई जीवित राखिरहन्छ।
आज पिताको ४८औँ पुण्यतिथिमा हामी उहाँप्रति श्रद्धासुमन अर्पण गर्दै उहाँले देखाउनुभएको सकारात्मक बाटोलाई निरन्तरता दिने संकल्प गर्दछौँ।
हामी उहाँका सन्तान भएकाले उहाँको नाम बोकेर मात्र गौरवान्वित हुन चाहँदैनौँ; समाज र देस ले गर्व गर्न सक्ने सन्तान बन्न चाहन्छौँ।
हाम्रो परिवारले पिताबाट पाएको सबैभन्दा ठूलो विरासत कुनै भौतिक सम्पत्ति होइन—त्यो हो साहस, संस्कार, कर्म र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व।
आज पिताको सम्झनामा गरिएको पितृश्राद्ध र तर्पणसँगै हामी उहाँको आत्माको शान्तिको कामना गर्दछौँ।
हे श्रद्धेय पिता,
तपाईंले छोडेर गएको बाटो हामीले बिर्सेका छैनौँ।
तपाईंको अधुरो सपना हाम्रो कर्मको प्रेरणा बनेको छ।
तपाईंको छोटो जीवन हाम्रो लागि लामो पाठ बनेको छ।
तपाईंको स्मृति हाम्रो शक्ति बनेको छ।
चार दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि तपाईं हाम्रो स्मृतिमा उस्तै हुनुहुन्छ—
एक साहित्यप्रेमी,
एक सामाजिक व्यक्तित्व,
एक उद्यमशील अग्रज,
एक साहसी पिता,
र हाम्रो जीवनको पहिलो प्रेरणास्रोत।
पितृदेव स्वर्गीय माधव राज सुमार्गी पराजुलीप्रति ४८औँ पुण्यतिथिमा हार्दिक श्रद्धासुमन।
ॐ पितृभ्यो नमः।
पितृदेवको आत्माले चिरशान्ति प्राप्त गरून्।
उहाँले देखाउनुभएको सत्कर्मको बाटोमा हिँड्ने शक्ति हामी सबैलाई प्राप्त होस्।
-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi
