वालेनको भाषण, रविको भारत यात्रा र नेपालको कूटनीतिक संकेत

नेपाल–भारत सम्बन्धको इतिहास केवल दुई देशबीचको सम्बन्ध मात्र होइन, यो भूगोल, संस्कृति, अर्थतन्त्र, धर्म, जनस्तरको आत्मीयता र साझा भविष्यसँग जोडिएको सम्बन्ध हो। खुला सीमा, रोटी–बेटीको सम्बन्ध, व्यापारिक निर्भरता तथा ऐतिहासिक निकटताले यी दुई राष्ट्रलाई विशेष बनाएको छ। यही कारणले नेपालमा हुने राजनीतिक घटनाक्रम र भारतमा देखिने कूटनीतिक संकेतहरू सधैं चासोका विषय बन्छन्।

नेपालको राजनीतिमा विगत धेरै वर्षदेखि लिपुलेक, कालापानी, लिम्पियाधुरा र सुस्ताका विषयहरू राष्ट्रवादको प्रमुख नाराका रूपमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। चुनावी घोषणापत्रदेखि सडक आन्दोलनसम्म यी विषयले महत्वपूर्ण स्थान पाएका छन्। विभिन्न दलहरूले आफ्नो राजनीतिक एजेन्डालाई बलियो बनाउन राष्ट्रिय स्वाभिमानका मुद्दाहरू उठाएका पनि छन्। तर यथार्थ के हो भने सरकारमा पुगेपछि वा भारतको औपचारिक भ्रमणमा जाँदा ती मुद्दाहरूलाई व्यवहारिक कूटनीतिक ढंगले अगाडि बढाउन अपेक्षित सफलता भने धेरै पटक देखिएको छैन।
राष्ट्रवाद केवल भाषण वा नाराले मात्र स्थापित हुँदैन। राष्ट्रवाद भनेको आफ्नो देशको हितलाई संरक्षण गर्दै छिमेकीसँग सम्मानजनक सम्बन्ध कायम राख्ने क्षमता पनि हो। आधुनिक विश्वमा कूटनीति भनेको टकरावभन्दा संवाद, आरोपभन्दा समाधान र भावनाभन्दा व्यवहारिक परिणाममा केन्द्रित हुने प्रक्रिया हो।

यही सन्दर्भमा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (वालेन) ले संसदमा दिएको अभिव्यक्तिले व्यापक चर्चा पाएको छ। उनको भाषण सामाजिक सञ्जालदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसम्म पुग्यो। विशेषगरी नेपालको सार्वभौमसत्ता, स्वाभिमान र स्वतन्त्र विदेश नीतिको पक्षमा उनले व्यक्त गरेका विचारले धेरैको ध्यान आकर्षित गर्यो।

वालेनको भाषणलाई विभिन्न कोणबाट व्याख्या गरियो। कसैले त्यसलाई राष्ट्रहितको स्पष्ट अभिव्यक्ति भने, कसैले त्यसलाई भावनात्मक राष्ट्रवादको रूपमा हेरे। तर एउटा तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन! उनको भनाइले नेपालका राजनीतिक दलहरूभन्दा बाहिर पनि नयाँ पुस्ताले राष्ट्रिय मुद्दामा आफ्नो दृष्टिकोण राख्न सक्छ भन्ने सन्देश दिएको छ।

रोचक संयोग के देखियो भने यही समयतिर राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेको भारत भ्रमणले पनि चर्चा पायो। भारतीय पक्षबाट देखिएको सकारात्मक स्वागत र संवादको वातावरणलाई धेरैले चासोपूर्वक हेरे। कुनै पनि देशले अर्को देशका उदाउँदा राजनीतिक शक्ति वा नेतृत्वसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न खोज्नु अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा अस्वाभाविक विषय होइन। भारतले नेपालका विभिन्न राजनीतिक दल र नेतृत्वहरूसँग समय समयमा संवाद गर्दै आएको इतिहास छ।

तर नतीजा नेपाल को पक्ष मा ल्याउने ल्याकत कसैमा देखियन , यस घटनाक्रमलाई हेर्दा एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ के वालेनको भाषण र त्यसपछि देखिएको कूटनीतिक वातावरणबीच कुनै सम्बन्ध छ?

यसको ठोस उत्तर समयले मात्र दिन सक्छ। तर राजनीतिमा संकेतहरूको महत्व हुन्छ। भारत जस्तो क्षेत्रीय शक्तिले नेपालमा जनसमर्थन प्राप्त गरिरहेका नयाँ राजनीतिक शक्ति वा नेतृत्वसँग सम्बन्ध सुदृढ बनाउन चाहनु स्वाभाविक विषय हो। त्यसलाई केवल एक व्यक्तिको भाषणसँग मात्र जोडेर हेर्नुभन्दा पनि नेपालमा विकसित भइरहेको नयाँ राजनीतिक वास्तविकताका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

वास्तवमा भारत र नेपाल दुवैलाई अहिले स्थिर, विश्वासयोग्य र भविष्यप्रति स्पष्ट दृष्टिकोण भएको सम्बन्ध आवश्यक छ। नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई मजबुत बनाउँदै आर्थिक विकास, पूर्वाधार, ऊर्जा, पर्यटन, व्यापार र रोजगारीका क्षेत्रमा छिमेकीसँग सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। त्यस्तै भारतले पनि नेपालको संवेदनशीलता, सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय भावनाको सम्मान गर्दै सम्बन्धलाई अगाडि बढाउनुपर्छ।

विपक्षी दलहरूले सत्तापक्षलाई भारतपरस्त भन्ने र सत्तापक्षले विपक्षलाई अव्यावहारिक राष्ट्रवादी भन्ने प्रवृत्ति नेपालमा नयाँ होइन। तर यस्ता आरोप प्रत्यारोपले अन्ततः राष्ट्रिय हितभन्दा राजनीतिक लाभलाई बढी सेवा गर्ने गर्छन्। नेपालले अब यस्तो राजनीतिक संस्कृतिबाट माथि उठ्न आवश्यक छ जहाँ राष्ट्रिय मुद्दा केवल चुनावी नारा नबनोस्।

वालेनको सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ। केही समयअघिसम्म उनलाई “कम बोल्ने” व्यक्ति भनेर चित्रित गरिन्थ्यो। धेरैले उनी सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट धारणा किन राख्दैनन् भन्ने प्रश्न उठाउँथे। तर जब उनले आफ्नो दृष्टिकोण सार्वजनिक गरे, त्यही अभिव्यक्तिलाई लिएर विभिन्न कोणबाट आलोचना र समर्थन दुवै सुरु भयो।

लोकतन्त्रको सुन्दरता यही हो कि सबैले आफ्नो विचार राख्न पाउँछन्। तर विचारको मूल्यांकन व्यक्तिप्रति पूर्वाग्रहका आधारमा होइन, त्यसको सारका आधारमा हुनुपर्छ। यदि कुनै अभिव्यक्तिले राष्ट्रिय स्वाभिमान, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता र सन्तुलित विदेश नीतिको पक्षमा सन्देश दिन्छ भने त्यसलाई सकारात्मक बहसको विषय बनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

नेपालको विदेश नीति सधैं सन्तुलनमा आधारित रहँदै आएको छ। दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीन जस्ता शक्तिशाली छिमेकीबीच रहेको नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर सम्बन्ध विस्तार गर्दै आएको छ। यही सन्तुलन नेपालको शक्ति पनि हो। कुनै एक पक्षको विरोध गरेर अर्को पक्षसँग नजिक हुने नीति दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक हुँदैन। बरु सबैसँग मित्रता र कसैसँग शत्रुता नगर्ने सिद्धान्त नेपालको परम्परागत कूटनीतिक आधार हो।

आजको विश्वमा राष्ट्रवादको परिभाषा पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। केवल सीमाको रक्षा गर्नु मात्र राष्ट्रवाद होइन; नागरिकलाई रोजगारी दिनु, आर्थिक अवसर सिर्जना गर्नु, शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार गर्नु तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई राष्ट्रिय हितअनुकूल बनाउनु पनि राष्ट्रवादकै आधुनिक स्वरूप हो।

त्यसैले आज नेपालले आवश्यक पर्ने कुरा चर्को नाराभन्दा परिणाममुखी कूटनीति हो। कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र सुस्ता जस्ता विषयहरू नेपालको राष्ट्रिय चासोका विषय हुन् र तिनको समाधान संवाद, तथ्य, कूटनीतिक पहल र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका आधारमा खोजिनुपर्छ। यस्ता विषयलाई केवल चुनावी नारामा सीमित राख्नु समाधान होइन।

वालेनको भाषण होस् वा रवि लामिछानेको भारत भ्रमण, यी घटनाहरूलाई अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ। नेपालमा नयाँ पुस्ताको नेतृत्व आईसकेको सन्देश अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि ग्रहण गरिरहेको देखिन्छ। यदि नयाँ नेतृत्वले राष्ट्रिय स्वाभिमान र व्यवहारिक कूटनीतिबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्छ भने त्यसले नेपाललाई थप सम्मानित र प्रभावशाली बनाउने सम्भावना छ।

नेपाललाई चाहिएको कुरा भारत विरोध वा चीन विरोध होइन; नेपाल पक्षधर नीति हो। नेपालको हित जहाँ सुरक्षित हुन्छ, त्यहीँ नेपालको कूटनीतिक सफलता हुन्छ। इतिहासले देखाएको छ कि छिमेकी परिवर्तन गर्न सकिँदैन, तर सम्बन्धको स्वरूप सुधार गर्न सकिन्छ। सम्मान, संवाद र पारस्परिक हितका आधारमा अघि बढ्दा मात्र नेपाल–भारत सम्बन्ध अझ परिपक्व, विश्वासयोग्य र भविष्यउन्मुख बन्न सक्छ।
आजको बहसको केन्द्र पनि यही हुनुपर्छ । को भारतपरस्त वा को राष्ट्रवादी भन्ने होइन, बरु कसले नेपालको हितलाई सबैभन्दा प्रभावकारी ढंगले अगाडि बढाउन सक्छ भन्ने। यही प्रश्नको उत्तरले नेपालको आगामी राजनीतिक र कूटनीतिक दिशालाई निर्धारण गर्नेछ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi