नेपाललाई सुहाउँदो आर्थिक क्रान्तिका केही झलक

उपलब्ध स्रोत, कानुनी सुधार, कृषि, प्रविधि, घरेलु उत्पादन र नवप्रवर्तनमार्फत समृद्ध नेपालको मार्गचित्र

नेपाल सम्भावनाले भरिएको देश हो। हिमाल, पहाड, तराईको भौगोलिक विविधता, जलस्रोत, युवा जनशक्ति, कृषि योग्य भूमि, पर्यटनको अपार सम्भावना, सूचना प्रविधिमा बढ्दो रुचि र विश्वभर फैलिएको नेपाली समुदाय।यी सबै नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका बलिया आधार हुन्। तर सम्भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन।स्पष्ट योजना, कानुनी सुधार, प्रभावकारी कार्यान्वयन र दीर्घकालीन सोच आवश्यक हुन्छ।

आज नेपाली जनताले तत्काल महसुस गर्न सक्ने आर्थिक सुधारको आवश्यकता छ। जनताले “नीति आयो” भन्ने होइन, “परिवर्तन आयो” भन्ने अनुभूति गर्नुपर्छ। आर्थिक क्रान्ति भाषणबाट होइन, उत्पादन, रोजगारी, उद्यमशीलता र सहज सेवाबाट सुरु हुन्छ। नेपाललाई सुहाउँदो आर्थिक क्रान्तिको आधार नेपालीसँग उपलब्ध स्रोत र क्षमताको अधिकतम उपयोग नै हो। कृषि क्षेत्रमा आधुनिक आर्थिक क्रान्ति॥

नेपालको ठूलो जनसंख्या अझै कृषि क्षेत्रमा आधारित छन । तर किसानको अवस्था अपेक्षाअनुसार सुधार हुन सकेको छैन। कृषि क्षेत्रलाई सम्मानित, आधुनिक र लाभदायक बनाउन सरकारले केही रणनीतिक सुधार गर्न आवश्यक छ।पहीला को सरकार ले कृषि मा हल्ला नगरेको होईन उपदान हरु न वाडेको होईन यस्को पुरानो थितीलाई तोडदै सबैभन्दा पहिले, कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने नीति आवश्यक छ। किसानले उत्पादन त गर्छन्, तर उचित मूल्य पाउँदैनन्। सरकारले न्यूनतम समर्थन मूल्य प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ। स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारले मिलेर “उत्पादन,भण्डारण,बजार” को एकीकृत प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।

कृषिमा कानुनी सुधार आवश्यक छ। खेतीयोग्य जमिन लामो समय बाँझो राखेमा उपयोग सम्बन्धी स्पष्ट कानुनी व्यवस्था आवश्यक हुन सक्छ। कृषियोग्य भूमि संरक्षण, कर प्रोत्साहन र कृषि सहकारी प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउने कानुन आवश्यक छन्।निजी क्षेत्र बैक प्रयोजन को लागी मात्र ओगेटको जग्गा जमीन कृषि उबजनी गर्न पर्ने वाध्यकारी नीयम को तर्जुमा गर्ने युवा कृषक प्रोत्साहन कार्यक्रम ल्याउन सकिन्छ। १८–४० वर्ष उमेर समूहका युवालाई कृषि स्टार्टअप ऋण, प्रविधि सहयोग, मल बिउ सहुलियत र उत्पादन ग्यारेन्टी दिने कार्यक्रमले गाउँमा रोजगारी बढाउन सक्छ।

कृषि प्रशोधन उद्योग लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेपालले दूध उत्पादन गर्छ यस्को लागी दुग्धजन्य उद्योग बढाउनुपर्छ। नेपाली कृषक ले फलफूल उत्पादन गर्छन यस्को लागी जुस, जाम, सुकुटीकरण र प्याकेजिङ उद्योग स्थापना गर्नुपर्छ। यसले आयात घटाउँछ र घरेलु उत्पादन बलियो बनाउँछ।

सूचना प्रविधि (आईटी) र डिजिटल अर्थतन्त्र॥

विश्व डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ गइरहेको छ। नेपालसँग ठूलो युवा जनशक्ति छ। धेरै नेपाली युवा सूचना प्रविधिमा दक्ष बन्दै गएका छन्। सरकारले सूचना प्रविधिलाई राष्ट्रिय आर्थिक रूपान्तरणको प्रमुख आधार बनाउन सक्छ।

सरकारले “एक पालिका–एक डिजिटल नवप्रवर्तन केन्द्र” नीति ल्याउन सक्छ। प्रत्येक स्थानीय तहमा डिजिटल तालिम, कोडिङ शिक्षा, ग्राफिक डिजाइन, डिजिटल मार्केटिङ, कृत्रिम बौद्धिकता (AI), साइबर सुरक्षा लगायतका सीप विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
आईटी कम्पनी स्थापना प्रक्रियालाई सरल बनाइनुपर्छ। स्टार्टअप दर्ता छिटो गर्ने, कर छुट दिने, प्रारम्भिक लगानी कोष स्थापना गर्ने र विदेशी बजारमा सेवा निर्यात गर्न कानुनी सहजीकरण आवश्यक छ।

नेपालले “डिजिटल सेवा निर्यात” मा ध्यान दिन सक्छ। नेपाली युवा विश्व बजारका लागि सफ्टवेयर, मोबाइल एप, डिजिटल डिजाइन, डेटा सेवा, अनलाइन शिक्षा र कृत्रिम बौद्धिकता सम्बन्धी सेवा निर्यात गर्न सक्षम हुन सक्छन्।

स्टार्टअप र नवप्रवर्तनलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउने॥

नयाँ सोच भएका युवालाई प्रोत्साहन गर्नु आर्थिक क्रान्तिको मुख्य आधार हो। सरकारले “स्टार्टअप नेपाल अभियान” प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सक्छ।

विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र सरकार मिलेर स्टार्टअप इन्क्युबेसन केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ। युवाले नयाँ विचार ल्याउँदा सहज ऋण, बीज लगानी (Seed Fund), कर छुट र परामर्श सहयोग पाउनुपर्छ।

यदि कसैले कृषि प्रविधि, शिक्षा प्रविधि, स्वास्थ्य सेवा, ऊर्जा, पर्यटन, ई–कमर्स वा स्थानीय उत्पादनसँग सम्बन्धित व्यवसाय सुरु गर्न चाहे, सरकारले सहजीकरण गर्नुपर्छ।असफल भयो भने सजाय होइन, प्रयास गर्यो भने अवसर भन्ने वातावरण निर्माण हुनुपर्छ।

घरेलु उत्पादनलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउने॥

नेपालको अर्थतन्त्रको चुनौतीमध्ये ठूलो चुनौती आयातमा अत्यधिक निर्भरता हो। घरेलु उत्पादन बढाउनु राष्ट्रिय अभियान हुनुपर्छ। नेपालमा उत्पादन गरौं, नेपालमै प्रयोग गरौं” अभियान प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ। घरेलु उद्योगलाई कर सहुलियत, प्रविधि सहयोग, बजार पहुँच र गुणस्तर प्रमाणिकरणमा सहयोग आवश्यक छ।

कपडा उद्योग, जडीबुटी उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, हस्तकला, फर्निचर, कृषि उपकरण, निर्माण सामग्री उत्पादन जस्ता क्षेत्रमा विशेष नीति ल्याउन सकिन्छ।

सरकारी खरिद प्रणालीमा स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने कानुनी व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

राष्ट्रिय उत्पादन र औद्योगिक विकास॥

नेपाललाई उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र बनाउनु आवश्यक छ। उद्योग स्थापना प्रक्रियालाई सरल बनाउनुपर्छ। उद्योग खोल्न आवश्यक अनुमतिहरू डिजिटल माध्यमबाट छिटो उपलब्ध गराउन सकिन्छ। औद्योगिक क्षेत्रहरूमा विद्युत, सडक, पानी, इन्टरनेट र सुरक्षा पूर्वाधार सुनिश्चित गर्नुपर्छ। जलविद्युत् नेपालको बलियो सम्भावना हो। ऊर्जा उत्पादन बढाएर उद्योग विस्तार र ऊर्जा निर्यातमा ध्यान दिन सकिन्छ।
नेपालले एक जिल्ला–एक विशेष उत्पादन नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सक्छ। जसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

कानुनी सुधार: आर्थिक क्रान्तिको मेरुदण्ड॥

धेरै राम्रो योजना कानुनी जटिलतामा रोकिन्छ। त्यसैले आर्थिक सुधारसँगै कानुनी सुधार अत्यावश्यक हुन्छ।
लगानी स्वीकृति प्रक्रिया सरल बनाउने,व्यवसाय दर्ता छिटो गर्ने।कर प्रणाली सरल र डिजिटल बनाउने,भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा प्रविधि प्रयोग गर्ने। सरकारी सेवा पूर्ण डिजिटल प्रणालीमा लैजाने।सार्वजनिक खरिद प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने,स्टार्टअप र नवप्रवर्तनमैत्री कानुन निर्माण गर्ने।
आर्थिक विकासका लागि “छिटो निर्णय–छिटो कार्यान्वयन” संस्कृतिको विकास आवश्यक छ।यस पछी कृषि सग्ग पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्र जोडने ।नेपाल पर्यटनको दृष्टिले विश्वकै आकर्षक देशमध्ये एक हो। तर पर्यटनलाई अझ उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रसँग जोड्न आवश्यक छ।
स्थानीय उत्पादन, स्थानीय संस्कृति, स्थानीय खाना र स्थानीय उद्यमलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।

गाउँ पर्यटन, कृषि पर्यटन, साहसिक पर्यटन, धार्मिक पर्यटन र स्वास्थ्य पर्यटनलाई विशेष प्राथमिकता दिन सकिन्छ।गाउ मा जाउ गाउ मा नै खाउ गाउमै रमाउ अभीयान सग्ग जोडने काम नितीगत नै प्रस्ट बनाउने ।पर्यटनबाट स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष लाभ पाउने संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। आउँदो बजेटमार्फत ल्याउन सकिने केही प्रभावकारी कार्यक्रम॥

सरकारले आगामी बजेटमार्फत जनताले छिटो महसुस गर्न सक्ने केही कार्यक्रम ल्याउन सक्छ:
युवा स्टार्टअप कोष स्थापना
डिजिटल सीप विकास अभियान
कृषि उत्पादन ग्यारेन्टी कार्यक्रम
स्वदेशी उद्योग कर प्रोत्साहन योजना
कृषि प्रशोधन उद्योग सहुलियत ऋण
एक पालिका–एक उत्पादन कार्यक्रम
सरकारी सेवा पूर्ण डिजिटल प्रणाली
नवप्रवर्तन अनुसन्धान कोष
सीपमूलक शिक्षा विस्तार
स्थानीय उत्पादन प्रयोग प्रोत्साहन योजना

नेपालको आर्थिक क्रान्ति विदेशी मोडेलको नक्कलबाट होइन, नेपाली आवश्यकता र नेपाली सम्भावनाको उपयोगबाट निर्माण हुनुपर्छ। कृषि, प्रविधि, नवप्रवर्तन, घरेलु उत्पादन, उद्योग, पर्यटन र कानुनी सुधारलाई एउटै राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अगाडि बढाउन सकियो भने परिवर्तन सम्भव छ।

आर्थिक समृद्धि केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन; सरकार, निजी क्षेत्र, युवा, किसान, शिक्षक, उद्यमी र नागरिक सबैको साझा प्रयास आवश्यक हुन्छ।

नेपालसँग स्रोत छ, सम्भावना छ, युवा शक्ति छ। अब आवश्यक छ दूरदृष्टि, साहसिक निर्णय, पारदर्शिता र परिणाममुखी कार्यान्वयन।
यदि नीति सही बन्यो, कार्यान्वयन इमानदार भयो र उत्पादनलाई राष्ट्रिय अभियान बनाइयो भने नेपालले आर्थिक परिवर्तनको नयाँ अध्याय सुरु गर्न सक्छ। आर्थिक क्रान्ति केवल सपना होइन सही योजना, सही नेतृत्व र साझा संकल्पले त्यसलाई यथार्थमा बदल्न सक्छ।यस्को लागी राज्य ले अनुगमन सहीत को कार्यान्यन निती आजको माग हो ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi