आजको नेपाललाई नियाल्दा जनताका मनमा एउटा गहिरो बेचैनी स्पष्ट देखिन्छ। निराशा, असन्तुष्टि र परिवर्तनको तीव्र आकांक्षाले समाजलाई नयाँ मोडतर्फ धकेलिरहेको अनुभूति हुन्छ। यही मनोविज्ञानको बीचमा अहिले धेरै ठाउँमा एउटा वाक्य बारम्बार सुनिन थालेको छ—“देशलाई अब जग्ग बहादुर जस्तो दृढ र निर्णयक्षम नेतृत्व चाहियो।”
यो केवल कुनै ऐतिहासिक पात्रप्रतिको आकर्षण होइन। यो त कमजोर शासन, ढिलो निर्णय प्रक्रिया, भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता र परिणामविहीन विकासप्रतिको जनआक्रोशको अभिव्यक्ति हो। जब राज्य संयन्त्र कमजोर देखिन थाल्छ, जब कानुन कार्यान्वयनमा विश्वास घट्छ, अनि जनताले स्वाभाविक रूपमा कठोर, प्रभावकारी र परिणाममुखी नेतृत्वको खोजी गर्न थाल्छन्। नेपाल अहिले ठीक त्यही मनोवैज्ञानिक मोडमा उभिएको देखिन्छ।
तर प्रश्न उठ्छ— के आजको लोकतान्त्रिक युगमा “जंगबहादुर शैली” को नेतृत्व सम्भव वा स्वीकार्य छ ?
सायद पूर्ण रूपमा होइन। किनकि आजको समाज लोकतन्त्र, मानव अधिकार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र संवैधानिक मूल्यमा आधारित छ। तर अर्को यथार्थ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ— जनताले तानाशाही खोजेका होइनन्, उनीहरूले खोजेको सुशासन, दृढता र परिणाम हो।
विगतका वर्षहरूमा नेपाली जनताले धेरै सरकार देखे, धेरै आश्वासन सुने, धेरै नारा अनुभव गरे। “समृद्धि”, “सुशासन”, “विकास”, “रोजगारी”, “पारदर्शिता”— यी शब्द राजनीतिक भाषणमा बारम्बार दोहोरिए। तर आम नागरिकको जीवनमा भने महँगी, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र दलगत भागबण्डाको बोझ झन् गहिरिँदै गयो। जनताको मनमा विस्तारै एउटा प्रश्न जन्मियो—“यति धेरै परिवर्तनपछि पनि आखिर हाम्रो अवस्था किन फेरिएन ?”
यही निराशाले आज नयाँ राजनीतिक शक्ति र नयाँ अनुहारप्रति आकर्षण बढाएको छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय, स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको लोकप्रियता, तथा काठमाडौं महानगरमा बालेन्द्र शाहप्रति देखिएको समर्थन केवल चुनावी परिणाम मात्र होइन; यो पुरानो राजनीतिक संस्कृतिप्रतिको जनआक्रोशको संकेत हो।
जनताले अब स्पष्ट रूपमा भन्न थालेका छन्-“हामीलाई भाषण होइन, काम गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ।”
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले सुरुदेखि नै भ्रष्टाचारविरोध, प्रशासनिक सुधार, सेवा प्रवाहमा तीव्रता र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको कुरा उठायो। विशेषगरी युवापुस्ताले यसलाई आशाको संकेतका रूपमा लिए। किनकि पुराना दलप्रतिको विश्वास क्रमशः कमजोर बन्दै गएको थियो।
त्यसैगरी काठमाडौं महानगरमा देखिएका केही निर्णय र कार्यशैलीले पनि नागरिकमा फरक सन्देश प्रवाह गरेको देखिन्छ। सार्वजनिक स्थान संरक्षण, अव्यवस्थित संरचना हटाउने प्रयास, प्रशासनलाई सक्रिय बनाउने अभियान तथा सेवा प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री बनाउने कामहरूले एउटा विश्वास जगाए— “यदि इच्छाशक्ति भयो भने परिवर्तन सम्भव छ।”
यद्यपि परिवर्तनको यात्रा कहिल्यै सहज हुँदैन।
नयाँ शक्ति जब पुरानो संरचनासँग ठोक्किन्छ, प्रतिरोध स्वाभाविक रूपमा जन्मिन्छ। नेपालको राजनीति, प्रशासन, कर्मचारीतन्त्र, अदालत, ठेक्कापट्टा प्रणाली र दलगत प्रभाव दशकौँदेखि बनेका संरचना हुन्। ती संरचनालाई परिवर्तन गर्न खोज्दा अवरोध आउनु अस्वाभाविक होइन।
आज पुराना राजनीतिक शक्तिहरूलाई जनताको बदलिएको चेतनाले असहज बनाइरहेको छ। किनकि जनता अब प्रश्न गर्न थालेका छन्—
“यति वर्ष शासन गर्दा किन परिणाम आएन ?” “किन युवाहरू विदेशिन बाध्य भए ?”
“किन विकास योजनाहरू भ्रष्टाचारको दलदलमा फसे ?” “किन आधारभूत सेवा अझै सहज छैन ?”
यी प्रश्नहरूले पुरानो राजनीतिक संस्कृतिमाथि दबाब सिर्जना गरेका छन्। त्यसैले कतिपय अवस्थामा नयाँ शक्तिलाई असफल देखाउन खोजिएको आरोप पनि सुनिन्छ।
परिवर्तनको यो अवस्था खोलामा आएको बाढीजस्तै हो।बाढीले फोहोर पनि बगाउँछ, तर कहिलेकाहीँ उपयोगी वस्तुहरू पनि प्रभावित हुन्छन्। सुधारको अभियान यदि सन्तुलित, कानुनी र संस्थागत ढंगले अगाडि बढेन भने अस्थिरता निम्तिन सक्छ। तर पुरानो विकृति हटाउने साहस नै नगर्ने हो भने परिवर्तन सम्भव हुँदैन।
नेपालको आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही सन्तुलन हो।
आज जनता अदालत, प्रहरी प्रशासन र सरकारी निकायहरूले निष्पक्ष रूपमा काम गरून् भन्ने अपेक्षा राखिरहेका छन्। किनकि यदि राज्यका संस्था राजनीतिक प्रभावमा चल्न थाले भने कुनै पनि सुधार अभियान सफल हुन सक्दैन। लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति व्यक्ति होइन, बलियो संस्था हो। तर जब संस्था कमजोर देखिन्छन्, तब जनता व्यक्तित्व खोज्न थाल्छन्।
त्यसैले “जग्ग बहादुर जस्तो नेतृत्व” भन्ने भावना वास्तवमा बलियो राज्य संयन्त्रको खोजी हो।
जनताले खोजेको कठोरता भ्रष्टाचारविरुद्ध हो, कानुन कार्यान्वयनका लागि हो, विकास र सुशासनका लागि हो।
यदि कुनै सरकारले छोटो समयमै सेवा प्रवाह सुधार्न, प्रशासन चुस्त बनाउन र फाइल संस्कृतिको अन्त्य गर्न खोज्छ भने त्यसलाई समय दिनुपर्छ। दशकौँदेखि थुप्रिएका समस्याहरू केही महिनामै समाधान हुँदैनन्।
अहिले नेपालमा यही विषयलाई लिएर ठूलो बहस भइरहेको छ। कतिपय भन्छन्— “काम गर्न खोज्नेहरूलाई किन यति धेरै अवरोध ?”
अर्कोतर्फ आलोचकहरू भन्छन्-“लोकप्रियताको नाममा प्रक्रिया मिच्न हुँदैन।”
दुवै पक्षका तर्क लोकतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण छन्। आलोचना आवश्यक हुन्छ, तर सुधारको प्रत्येक प्रयासलाई सुरुदेखि नै अविश्वास र राजनीतिक प्रतिशोधको दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्तिले देशलाई फेरि पुरानै चक्रमा फसाउन सक्छ।
विशेषगरी सुकुम्बासी, भूमि व्यवस्थापन, सार्वजनिक सम्पत्ति संरक्षण र अव्यवस्थित बसोबासका विषय अहिले गम्भीर बहसका केन्द्र बनेका छन्। यी संवेदनशील मुद्दा हुन्। एउटा पक्षले कानुनको कुरा गर्छ भने अर्को पक्षले जीविकोपार्जन र मानवीय संवेदनाको सवाल उठाउँछ। त्यसैले समाधान भावनामा होइन, दीर्घकालीन नीति र व्यवहारिक दृष्टिकोणमा खोजिनुपर्छ।
तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ—नेपालका जनता अब परिणाम चाहन्छन्।
अब केवल भाषण, उद्घाटन, घोषणा र आश्वासनले जनतालाई सन्तुष्ट बनाउन सक्दैन। नागरिकले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सुशासन, सुरक्षित भविष्य र अवसर खोजिरहेका छन्। विशेषगरी युवापुस्ता अब आँखा बन्द गरेर राजनीतिक समर्थन गर्ने अवस्थामा छैन। उनीहरू कामको मूल्यांकन गर्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, खुला बहस र सूचनाको पहुँचले नागरिक चेतना निकै बढाएको छ। यही कारण पुरानो राजनीतिक शैली आज चुनौतीमा परेको हो।
नेपाल अहिले संक्रमणकालीन मनोविज्ञानबाट गुज्रिरहेको छ।
एकातिर पुरानो प्रणाली छोड्न नसक्ने शक्ति छन्, अर्कोतिर नयाँ ढंगले देश बनाउन चाहने ऊर्जा छ। यस्तो समयमा सबैभन्दा आवश्यक कुरा धैर्यता, संस्थागत सुधार र सकारात्मक सहयोग हो।
यदि जनताले नयाँ शक्तिलाई अवसर दिएका छन् भने उनीहरूलाई काम गर्ने वातावरण पनि दिनुपर्छ। सफल भए जनताले फेरि समर्थन गर्छन्, असफल भए जनताले विकल्प खोज्छन्। लोकतन्त्रको वास्तविक सुन्दरता यही हो।
आज नेपाललाई न अराजकता चाहिएको छ, न निरंकुशता।
नेपाललाई चाहिएको छ-इमानदार नेतृत्व, दृढ निर्णय क्षमता, बलियो कानुन कार्यान्वयन, पारदर्शी शासन र परिणाममुखी प्रशासन।
“जग्ग बहादुर जस्तो नेतृत्व” भन्ने भावनाको वास्तविक अर्थ पनि यही हो। जनताले खोजेको तानाशाही होइन, उत्तरदायी र प्रभावकारी राज्य हो।
नेपालसँग सम्भावना अपार छन्।
प्राकृतिक स्रोत, युवा शक्ति, भौगोलिक अवस्था र सांस्कृतिक विविधता— यी सबै हाम्रो सामूहिक शक्ति हुन्। आवश्यकता केवल सही दिशा, सही नीयत र सही कार्यान्वयनको हो।
यदि राजनीति सेवा बन्छ, प्रशासन जिम्मेवार बन्छ, न्याय प्रणाली निष्पक्ष बन्छ र जनता सचेत बन्छन् भने नेपाल बदलिन धेरै समय लाग्दैन।
अन्ततः देश निर्माण कुनै एक नेता, एक दल वा एक अभियानले मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि सरकार, प्रतिपक्ष, कर्मचारीतन्त्र, न्यायालय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक सबैको सकारात्मक भूमिका आवश्यक हुन्छ।
आलोचना गरौं, तर निराशा फैलाएर होइन।
सवाल उठाऔं, तर देशलाई कमजोर बनाएर होइन।
परिवर्तन खोजौं, तर लोकतन्त्रको मर्यादा जोगाएर।
किनकि अन्तिम सत्य एउटै हो—नेपाल बिग्रियो भने हामी सबै हार्छौं,नेपाल बन्यो भने हामी सबै जित्छौं।
