बहस भित्रको बहस: बालेन–रवि सोच र शैली

नेपालको हालैको निर्वाचन परिणामले केवल सत्ताको परिवर्तन मात्र होइन, सोच, शैली र प्राथमिकताको गहिरो रूपान्तरण संकेत गरेको छ। विशेषगरी विश्लेशकहरुले यसलाई “असाधारण सफलता” र “पुरानो राजनीतिको अन्त्य” भनेको छन्। धेरै विश्लेशकहरुले दक्षिण एशियाली राजनीतिमा समेत नयाँ बहसको ढोका खोलेको छ भनी रहेका छन्। प्रत्यक्षतर्फ १२५ सिटसहित राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) दुई-तिहाइ नजिक पुग्नु केवल चुनावी अंकगणित होइन—यो जनताको मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तनको स्पष्ट संकेत हो।

यस परिणामको मूलमा युवापुस्ताको असन्तुष्टि, अपेक्षा र विद्रोह जोडिएको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध, पुराना दलहरूको ‘सिन्डिकेट’ शैली, र अवसरको असमान वितरणप्रति युवाहरूमा बढेको असन्तोष अन्ततः मतदानमार्फत व्यक्त भयो। आजको जेन-जी पुस्ता केवल नारामा होइन, परिणाममा विश्वास गर्छ। उनीहरूका लागि विकास, पारदर्शिता र दक्षता नै मुख्य मुद्दा हुन्। यही कारणले नयाँ अनुहार र नयाँ सोचलाई प्राथमिकता दिइयो।

यस सन्दर्भमा बालेन्द्र शाह (बालेन) र रवि लामिछाने को सहकार्य विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। यी दुई व्यक्तित्वले परम्परागत राजनीतिक सीमाहरूलाई चुनौती दिएका छन्। बालेनले काठमाडौँमा देखाएको कार्यशैली—जहाँ निर्णय क्षमता, प्रविधिको प्रयोग र प्रत्यक्ष जनसम्पर्कलाई प्राथमिकता दिइयो—त्यो केवल स्थानीय शासनको नमूना मात्र होइन, सम्भावित संघीय शासनको संकेत पनि हो। त्यस्तै, रवि लामिछानेले सञ्चार क्षेत्रबाट राजनीति प्रवेश गरेर जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने शैलीलाई संस्थागत बनाउने प्रयास गरेका छन्।

धेरै राजनीतीक विश्लेषणअनुसार, यी दुई नेताको उदयले पहाड र मधेसबीचको दूरी कम गर्ने काम गरेको छ। नेपालमा लामो समयदेखि विद्यमान क्षेत्रीय र जातीय राजनीति अब क्रमशः कमजोर हुँदै गएको संकेत देखिन्छ। काठमाडौँमा बालेनले पाएको व्यापक समर्थनले यो पुष्टि गर्छ कि मतदाताले अब पहिचानभन्दा क्षमता र परिणामलाई बढी महत्त्व दिन थालेका छन्।

अब प्रश्न उठ्छ—के नयाँ नेतृत्व साँच्चिकै फरक छ? के उनीहरूले युवाहरूको अपेक्षा पूरा गर्न सक्लान्?

यसको उत्तर सजिलो छैन, तर सम्भावना बलियो छ। नयाँ नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको उनीहरूको “प्रविधिमैत्री” दृष्टिकोण हो। आजको शासन प्रणालीमा डिजिटल पारदर्शिता, डाटा-आधारित निर्णय, र छिटो सेवा प्रवाह अत्यन्तै आवश्यक छन्। यदि सरकारले ई-गभर्नेन्स, डिजिटल सेवा, र अनलाइन उत्तरदायित्व प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन्छ भने भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सेवा प्रवाहमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ।

तर प्रविधि मात्र पर्याप्त छैन। स्रोत र साधनको सदुपयोग अझ महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपालमा उपलब्ध प्राकृतिक स्रोत—जलस्रोत, पर्यटन, कृषि—लाई वैज्ञानिक र दिगो तरिकाले उपयोग गर्न सके मात्र आर्थिक आत्मनिर्भरता सम्भव हुन्छ। उदाहरणका लागि: जलविद्युत उत्पादनमा निजी र विदेशी लगानीलाई पारदर्शी ढंगले आकर्षित गर्ने। पर्यटन प्रवर्द्धनमा डिजिटल मार्केटिङ र पूर्वाधार विकास गर्ने। कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधि र बजार पहुँच विस्तार गर्ने। यी क्षेत्रहरूमा नयाँ नेतृत्वले स्पष्ट रोडम्याप बनाउनु आवश्यक छ।

परराष्ट्र नीतिको सन्दर्भमा पनि महत्वपूर्ण परिवर्तनको संकेत देखिन्छ। परम्परागत रूपमा नेपाल “विचारधारा” मा अल्झिएको देखिन्थ्यो—कहिले उत्तरतर्फ, कहिले दक्षिणतर्फ झुकाव। तर अब समय “सन्तुलन र स्वार्थ” को हो। भारत र चीन दुवैसँग सहकार्य गर्दै, राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण गर्नुपर्छ।

भारतका लागि, नयाँ नेतृत्व “व्यावहारिक” र “प्राविधिक” देखिनु सकारात्मक संकेत हो। विकास साझेदारी, पूर्वाधार, व्यापार र ऊर्जा सहकार्यमा नयाँ अवसरहरू खुल्न सक्छन्। चीनका लागि भने केही चुनौती देखिए पनि, पारदर्शी समीक्षा र दीर्घकालीन लाभलाई ध्यानमा राख्दै परियोजनाहरू अघि बढाउने सम्भावना छ। यसले नेपाललाई दुवै शक्तिबीच सन्तुलित कूटनीति अपनाउने अवसर दिन्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नयाँ नेतृत्वको शैक्षिक र पेशागत पृष्ठभूमि हो। धेरै नेताहरूले पश्चिमी देशहरूमा अध्ययन गरेका छन् र आफ्नो क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका छन्। यसले नीति निर्माणमा व्यावसायिकता र परिणाममुखी सोच ल्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। अब राजनीति केवल भाषण र नारामा सीमित नभई, “डेलिभरी” मा केन्द्रित हुनुपर्नेछ।

तर चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। जनताको अपेक्षा अत्यन्त उच्च छ। यदि छिटो परिणाम दिन सकिएन भने यही समर्थन निराशामा परिणत हुन सक्छ। साथै, पुरानो प्रशासनिक संरचना, ब्यूरोक्रेसीको जडता, र संस्थागत कमजोरीहरू नयाँ नेतृत्वका लागि ठूलो अवरोध बन्न सक्छन्।
यसकारण, सफल हुनका लागि तीन प्रमुख कुरामा ध्यान दिन आवश्यक छ:

पारदर्शिता र उत्तरदायित्व – प्रत्येक निर्णय र खर्च सार्वजनिक रूपमा देखिने बनाउनु
दक्षता र गति – कामको परिणाम छिटो र प्रभावकारी रूपमा देखाउनु
समावेशिता – सबै क्षेत्र, वर्ग र समुदायलाई समान अवसर दिनु
अन्ततः, यो परिवर्तन केवल नेताहरूको होइन—जनताको पनि हो। मतदाताले अब पुरानो शैली अस्वीकार गरेर नयाँ विकल्प रोजेका छन्। यो विश्वासलाई कायम राख्नु नयाँ नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो।

लेखको सार के हो भने—नेपाल अहिले एक ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। बालेन्द्र शाह र रवि लामिछाने जस्ता नेताहरूले देखाएको मार्गले आशा जगाएको छ, तर त्यो आशालाई यथार्थमा बदल्न निरन्तरता, प्रतिबद्धता र परिणाम आवश्यक छ। यदि स्रोत र साधनको सही सदुपयोग, प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग, र सन्तुलित परराष्ट्र नीति अपनाउन सकियो भने, नेपालले केवल राजनीतिक परिवर्तन मात्र होइन—आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको नयाँ अध्याय सुरु गर्न सक्छ।

अहिलेको सन्देश स्पष्ट छ:अब नाराको होइन, नतिजाको राजनीति आवश्यक छ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi