चुनावी अभिनय र जनताले चाहेको यथार्थ: नेताहरु अनभिज्ञ छन् या जनतालाई मुर्ख ठान्छन्

नेपाल आज एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ। राजनीतिक बहस, आरोप–प्रत्यारोप, आन्दोलन र असन्तुष्टिको बाढीले समाजलाई नै विभाजित गरेको अनुभूति हुन्छ। यस्तो अवस्था किन आयो? यसको गहन छलफल नगरी केवल दोषारोपणमा सीमित रहनु समस्याको समाधान होइन। अब जिम्मेवारी लिनुपर्ने समय आएको छ—राजनीतिक दलहरूले मात्र होइन, देशका प्राज्ञ वर्ग, बुद्धिजीवी, युवा, नागरिक समाज र हरेक सचेत नागरिकले।

आजको यथार्थ पीडादायी छ। बालबालिकाको ज्यान जाने घटनाले हामीलाई झक्झक्याएको छ। विश्व मानचित्रमा नेपाल भ्रष्टाचारका सूचकाङ्कमा अगाडि देखिन्छ। विकासको गति अपेक्षाकृत सुस्त छ। अवसरको खोजीमा युवा विदेशिन बाध्य छन्। यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ—हामी कहाँ चुक्यौं? र अझ महत्वपूर्ण प्रश्न—अब हामी के गर्ने?

राजनीतिमा आएको यो “बाढी” आकस्मिक होइन। यसको जरा गहिरो छ। पहिलो, राजनीतिक संस्कारमा आदर्शभन्दा स्वार्थ हावी हुनु। लोकतन्त्र केवल संरचनाले चल्दैन; त्यसलाई नैतिकता, पारदर्शिता र जवाफदेहिताले जीवन्त बनाउँछ। जब नेतृत्वले जनविश्वासलाई प्राथमिकता नदिई सत्ता–सन्तुलन र व्यक्तिगत लाभलाई अगाडि राख्छ, तब जनता निराश बन्छन्। दोस्रो, प्राज्ञ वर्गको मौनता। देशका धेरै विद्वान, अनुभवी र विश्लेषकहरू खुलेर बोल्न डराउँछन् वा कुनै न कुनै शक्ति केन्द्रप्रति आज्ञाकारी बन्न बाध्य छन्। जब बौद्धिक नेतृत्व मौन हुन्छ, तब जनमत दिशाहीन बन्छ। तेस्रो, राज्य संयन्त्रको कमजोर कार्यान्वयन। नीतिहरू कागजमा राम्रो देखिए पनि कार्यान्वयनमा शिथिलता र राजनीतिक हस्तक्षेपले परिणाम कमजोर बनाएको छ।

यस्तो अवस्थामा धेरैले “मेकेवेली” को आवश्यकता भएको तर्क गर्छन्—अर्थात् बलियो, रणनीतिक र परिणाममुखी नेतृत्व। तर मेकेवेलीको दर्शनलाई सतही रूपमा बुझ्नु हुँदैन। उनले सत्ता टिकाउन कठोर उपायको कुरा गरे, तर राज्य स्थिर र सक्षम हुनुपर्छ भन्ने मूल सन्देश पनि दिए। त्यसैले आज नेपाललाई केवल कठोर शासक होइन, दूरदर्शी रणनीतिकार चाहिएको छ—जो जनविश्वास जित्न सक्ने होस्। त्यस्तै, चर्चिलजस्तो त्याग र दृढताले संकटको समयमा राष्ट्रलाई एकताबद्ध गर्न सक्ने नेतृत्व आवश्यक छ। चर्चिलले द्वितीय विश्वयुद्धको कठिन समयमा राष्ट्रलाई साहस र आत्मविश्वास दिए। नेपाललाई पनि यस्तै प्रेरणादायी, नैतिक र समर्पित नेतृत्वको आवश्यकता छ।

तर प्रश्न फेरि उही—नेपालको सपना के हो? के हाम्रो सपना केवल सत्ता परिवर्तन हो? के हाम्रो चाहना सधैं आन्दोलन, अस्थिरता र आरोप–प्रत्यारोपमै सीमित रहने हो? पक्कै होइन। नेपाली जनताको चाहना सरल छ—सम्मानजनक जीवन, रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित भविष्य र विश्वमा सम्मानित पहिचान। यदि राजनीति यी आधारभूत अपेक्षाबाट टाढा जान्छ भने असन्तोष स्वाभाविक हुन्छ।

यही सन्दर्भमा एउटा सकारात्मक उदाहरण हाम्रा युवा क्रिकेटरहरू हुन्। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली क्रिकेटले विश्वको ध्यान खिचेको छ। सानो देश, सीमित स्रोत, कमजोर पूर्वाधार हुँदाहुँदै पनि हाम्रा खेलाडीहरूले विश्व रंगमञ्चमा नेपालको झण्डा उचाले। जब उनीहरू मैदानमा उत्रन्छन्, उनीहरूले केवल खेल खेल्दैनन्—राष्ट्रको सम्मान बोकेका हुन्छन्। विश्वले नेपाललाई प्रेम र सम्मान दिएको दृश्य हामीले प्रत्यक्ष देख्यौं। यसले देखायो—यदि समर्पण, अनुशासन र स्पष्ट लक्ष्य हुन्छ भने सीमित स्रोतले पनि ठूलो उपलब्धि सम्भव छ।

क्रिकेट संघ (क्यान) सन् २००४ मा स्थापना भए पनि लामो समयसम्म आन्तरिक विवाद, निलम्बन र अव्यवस्थाले प्रगति रोकियो। राज्यको तर्फबाट पर्याप्त लगानी, दीर्घकालीन योजना र संरचनागत सुधारको अभाव थियो। तर खेलाडीहरूको लगन, प्रशिक्षकहरूको मिहिनेत र समर्थकहरूको विश्वासले स्थिति बद्लियो। यसले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—संस्था कमजोर भए पनि यदि व्यक्तिमा प्रतिबद्धता छ भने परिवर्तन सम्भव छ। अब राज्यको दायित्व हो—यी प्रतिभालाई उचित पूर्वाधार, पारिश्रमिक, बीमा, प्रशिक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय अवसर सुनिश्चित गर्नु। केवल खेलाडीको उत्साहमा देशको गौरव टिक्दैन; राज्यको नीतिगत समर्थन अपरिहार्य हुन्छ।

आज जेयनजीआन्दोलनमा जे देखिएका छन्—चाहे युवाहरूको स्वतःस्फूर्त प्रदर्शन होस् वा संगठित विरोध—ती सबै असन्तोषका संकेत हुन्। आन्दोलन आफैंमा लक्ष्य होइन; त्यो माध्यम मात्र हो। यदि राज्य र राजनीतिक नेतृत्वले समयमै जनआवाज सुनेन भने असन्तोष चर्किन्छ। त्यसैले समाधान दमनमा होइन, संवादमा छ। पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र समावेशी नीति निर्माणमा छ।

अब हामीले के गर्नुपर्छ? पहिलो, राजनीतिक दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ। सिद्धान्त र व्यवहारबीचको दूरी घटाउनुपर्छ। युवालाई नेतृत्वमा अवसर दिनुपर्छ। दोस्रो, प्राज्ञ वर्गले मौनता तोड्नुपर्छ। देशप्रति जिम्मेवारी केवल पद वा प्रतिष्ठासँग जोडिएको हुँदैन; त्यो नैतिक कर्तव्य हो। तेस्रो, नागरिक समाज र मिडियाले सकारात्मक दबाब सिर्जना गर्नुपर्छ—तथ्यमा आधारित बहस, समाधानमुखी आलोचना र जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ। चौथो, युवाहरूले निराशा होइन, सहभागिता रोज्नुपर्छ। विदेश जानु मात्र विकल्प होइन; देशमै अवसर सिर्जना गर्ने सोच पनि आवश्यक छ।

हामीले क्रिकेटबाट सिक्न सक्छौं—एकता, अनुशासन, लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता र राष्ट्रप्रेम। यदि राजनीति पनि यिनै मूल्यमा आधारित भयो भने परिवर्तन असम्भव छैन। देश बनाउने काम केवल सरकारको होइन; यो सामूहिक दायित्व हो। विद्यालय, विश्वविद्यालय, परिवार र सामाजिक संस्था सबैले जिम्मेवारी लिनुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई केवल अधिकार होइन, कर्तव्यको शिक्षा पनि दिनुपर्छ।

नेपालको भविष्य अन्धकारमय छैन। इतिहास साक्षी छ—यो देशले कठिन परिस्थितिमा पनि पुनर्जागरण गरेको छ। २०४६ को आन्दोलन, २०६२/६३ को जनआन्दोलन—यी सबै जनशक्तिको प्रमाण हुन्। तर अब हामीलाई केवल आन्दोलनको होइन, निर्माणको युगमा प्रवेश गर्नुपर्छ। स्थायित्व, सुशासन र दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक छ।

अन्ततः, “जनता मर्ने राजनीति” हाम्रो चाहना कदापि होइन। हाम्रो चाहना जीवन्त लोकतन्त्र, उत्तरदायी नेतृत्व र सम्मानित राष्ट्र हो। यदि क्रिकेट मैदानमा उत्रिएका युवाले विश्वलाई नेपालप्रति प्रेम जगाउन सक्छन् भने राजनीतिक मैदानमा उत्रिएका नेतृत्वले किन सक्दैनन्? फरक केवल दृष्टि, इमानदारी र समर्पणमा छ।

आजको चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्ने समय आएको छ। मेकेवेलीको रणनीति, चर्चिलको साहस, र हाम्रा क्रिकेटरहरूको समर्पण—यी सबैबाट प्रेरणा लिएर हामीले नयाँ नेपाल निर्माणको अवधारणा बनाउनु पर्छ। नेपाल केवल भूगोल होइन; यो साझा सपना हो। त्यो सपना साकार पार्न अब मौनता होइन, सक्रियता आवश्यक छ; निराशा होइन, सकारात्मक संकल्प आवश्यक छ। यदि हामी सबैले आ–आफ्नो स्थानबाट जिम्मेवारी लियौं भने राजनीतिक बाढी शान्त हुनेछ, र त्यसैबाट नयाँ, सशक्त र सम्मानित नेपालको उदय हुनेछ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)