चुनावी भाषा र मतदाताको विवेक

नेपालको राजनीतिमा चुनाव केवल उम्मेदवार चयन गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो विचार, भाषा र जनमानसको गहिरो परीक्षा पनि हो। प्रत्येक निर्वाचनसँगै केही यस्ता शब्द र उपनामहरू पुनः दोहोरिन्छन्, जसले मतदातालाई सोच्नभन्दा भावनामा बगाउने प्रयास गर्छन्। “विदेशी शक्तिबाट सञ्चालित”, “राष्ट्रघाती”, “अपरिपक्व” जस्ता शब्दहरू अब विश्लेषणका औजार होइनन्, राजनीतिक हतियार बनेका छन्।

यही भाषिक रणनीतिका कारण आजको नेपाली मतदाता अन्यौलमा परेको देखिन्छ। उसले नीति र एजेन्डा खोजिरहेको छ, तर उसमाथि शंका र डर थोपरिँदैछ। यो अवस्था केवल नयाँ राजनीतिक शक्तिका लागि चुनौती होइन, पुराना दलहरूको राजनीतिक परिपक्वताको पनि कडा परीक्षा हो।

राजनीति मूलतः विचार, योजना र परिणामको प्रतिस्पर्धा हो। तर जब भाषिक आक्रमण विचारभन्दा अगाडि आउँछ, त्यहाँ लोकतन्त्र कमजोर हुन थाल्छ। पछिल्ला चुनावहरूमा पुराना दलहरूले आफ्ना कमजोरी ढाक्न नयाँ राजनीतिक शक्तिमाथि “विदेशी प्रभाव” र “अदृश्य हात” जस्ता शब्द प्रयोग गरेको देखिन्छ। यस्ता आरोपहरू प्रमाणभन्दा बढी भावनामा आधारित हुन्छन्, जसले मतदातालाई सशक्त होइन, भ्रमित बनाउँछ।

मतदाता कुनै दलको स्थायी समर्थक होइन। ऊ लोकतन्त्रको निर्णायक शक्ति हो। डर देखाएर, शंका उब्जाएर गरिएको राजनीति दीर्घकालीन हुँदैन। इतिहासले देखाएको छ—अन्ततः शब्द होइन, नीति र परिणामले जित्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले पनि यही पाठ दिन्छ। भारतमा नयाँ राजनीतिक धारहरूलाई एक समय “विदेशी विचारबाट प्रभावित” भनियो। दक्षिण अफ्रिकामा नेल्सन मण्डेलाको नेतृत्वलाई “अराजक” भनेर बदनाम गरियो। जर्मनीमा युद्धपछिका नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई “अनुभवहीन” भनियो। तर हरेक अवस्थामा मतदाताले शब्दभन्दा दृष्टि, नेतृत्व र परिणामलाई प्राथमिकता दिए। लोकतन्त्र त्यहीँबाट संस्थागत भयो।

नेपालमा “हामी राष्ट्र बनाउँछौँ” भन्ने नारा दशकौँदेखि सुनिँदै आएको छ। तर राष्ट्र निर्माण भाषणबाट होइन, व्यवहार र परिणामबाट हुन्छ। अनुभवी भनिएका दलहरू अझै पनि पुरानै भाषा, पुरानै डर र पुरानै शैलीमा अड्किएको देखिन्छ। एजेन्डा प्रस्तुत गर्नुभन्दा आरोप, आत्ममूल्याङ्कन गर्नुभन्दा दोषारोपण गर्ने प्रवृत्तिले मतदातालाई निराश बनाएको छ।

लोकतन्त्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—हार स्वीकार गर्ने संस्कार। विकसित लोकतन्त्रहरूमा सत्ता परिवर्तन हुँदा पनि संस्थाहरू कमजोर हुँदैनन्, किनकि जनमतको सम्मान गरिन्छ। नेपालमा पनि अब यही परिपक्वताको आवश्यकता छ। चुनाव जित्दा मात्रै होइन, हार स्वीकार गर्दा पनि लोकतन्त्र बलियो हुन्छ।

आजको नेपालले गालीको राजनीति होइन, गहिरो सोचको राजनीति खोजिरहेको छ। उपनाम होइन, उद्देश्य चाहिएको छ। डर होइन, भरोसा चाहिएको छ। मतदाता अब अल्मलिने अवस्थामा छैन—ऊ मूल्याङ्कनको चरणमा छ।

यो चुनाव केवल सिटको गणना होइन, राजनीतिक चेतनाको परीक्षा हो। यदि सबै राजनीतिक शक्तिले जनमतलाई स्वीकार्ने, सम्मान गर्ने र त्यसबाट सिक्ने संस्कार विकास गरे भने चुनाव सत्ता परिवर्तनको साधन मात्र होइन, राष्ट्र निर्माणको अवसर बन्न सक्छ। यही नै लोकतन्त्रको सुन्दरता हो र यही नै नेपाली राजनीतिक यात्राको सही दिशा हो।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)