सामाजिक सञ्जाल : अवसर कि चुनौती?

आजको समाज एउटा तीव्र परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ। विज्ञान र प्रविधिको अद्भुत उपलब्धिले संसारलाई साँघुरो बनाइदिएको छ। हातमा समेटिएको सानो उपकरण—मोबाइल—ले विश्वलाई नजिक ल्याएको छ। विशेषगरी Facebook, TikTok, Instagram र Messenger जस्ता सामाजिक सञ्जालहरूले मानिसलाई जोड्ने काम गरेका छन्। तर यही जोडिने माध्यम कहिलेकाहीँ विछोड, विग्रह र विकृतिको कारण पनि बन्न पुगेको यथार्थ हामीले देखिरहेका छौँ।

सामाजिक सञ्जाल आफैँमा खराब होइन। यो त एक वैज्ञानिक उपलब्धि हो—ज्ञान, सूचना, व्यापार, शिक्षा र सृजनशीलताको विशाल प्लेटफर्म। आज कुनै पनि युवा विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयका कक्षा सुन्न सक्छ, नयाँ सीप सिक्न सक्छ, आफ्ना सिर्जना संसारभर पुर्‍याउन सक्छ। विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यसँग क्षणमै कुराकानी गर्न सक्छ। यस अर्थमा यो आधुनिक युगको वरदान हो।

तर, जहाँ प्रकाश हुन्छ त्यहाँ छायाँ पनि हुन्छ। समस्या सञ्जालमा होइन, यसको दुरुपयोगमा छ। मीठा मीठा शब्द, झुटा वाचा र बनावटी पहिचानमार्फत कसैको मन जित्ने, भावनात्मक जाल बुन्ने, विस्तारै आर्थिक वा शारीरिक शोषणतर्फ लैजाने प्रवृत्ति समाजमा बढ्दै गएको छ। सुरुमा सामान्य ‘रमाइलो’ जस्तो लाग्ने सम्बन्ध विस्तारै लत बन्छ। गोप्य सम्बन्ध, झुटो विश्वास, आर्थिक लेनदेन, गहना–पैसा माग्ने, अनि सम्पर्क नै तोड्ने घटनाहरूले कैयौँ परिवार टुटेका उदाहरण हाम्रो वरिपरि छन्।

भावनात्मक खालीपनको शिकार

विशेषगरी पति वा पत्नी वैदेशिक रोजगारीमा रहेका परिवारमा भावनात्मक खालीपन ठूलो चुनौती हो। लामो समयको दूरी, एक्लोपन र संवादको कमीले मन कमजोर बन्न सक्छ। यही कमजोरीलाई केही व्यक्तिले लक्ष्य बनाउँछन्। सामाजिक सञ्जालमार्फत सुरु भएको सामान्य चिनजान विस्तारै गोप्य सम्बन्धमा परिणत हुन्छ। “कसैलाई थाहा हुँदैन” भन्ने भ्रमले गलत निर्णयलाई वैध ठानिन्छ। तर सत्य सधैँ लुकेको रहँदैन। जब यस्ता सम्बन्ध सार्वजनिक हुन्छन्, त्यसको मूल्य केवल दुई व्यक्तिले मात्र होइन—पूरा परिवार, सन्तान र समाजले तिर्नुपर्छ।

युवा पुस्ता र डिजिटल लत! नयाँ पुस्ता प्रविधिसँगै हुर्किरहेको छ। मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल उनीहरूको दैनिक जीवनको हिस्सा बनेको छ। यदि सही मार्गदर्शन र निगरानी भएन भने, यही उपकरण लतमा परिणत हुन सक्छ। अश्लील सामग्री, भ्रामक सूचना, अनावश्यक सम्बन्ध र समयको दुरुपयोगले अध्ययन, करियर र व्यक्तित्व विकासमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।

युवाहरूमा “अनलाइन पहिचान” को आकर्षण बढ्दै गएको छ। लाइक, कमेन्ट र फलोअरको संख्याले आत्ममूल्य निर्धारण गर्न थालेपछि वास्तविक जीवनको मूल्य कमजोर हुन्छ। बनावटी जीवनशैली देखाएर अरूलाई प्रभाव पार्ने होडले मानसिक तनाव, ईर्ष्या र असन्तोष जन्माउँछ। यसले आत्मविश्वास घटाउँछ र गलत बाटो रोज्ने सम्भावना बढाउँछ।

आर्थिक र सामाजिक शोषण

कतिपय घटनामा सामाजिक सञ्जाल ठगीको माध्यम बनेको छ। प्रेमको नाटक गरेर पैसा माग्ने, “आपत परेको छ” भन्दै आर्थिक सहयोग लिने, गहना वा उपहार माग्ने र पछि सम्पर्क नै बन्द गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक विश्वासको आधार पनि कमजोर बनाएको छ।

साथै, ब्ल्याकमेल, गोप्य तस्बिर दुरुपयोग, साइबर बुलिङ जस्ता अपराधले मानिसको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारिरहेका छन्। यी सबै विकृतिहरूले समाजलाई नैतिक पतनतर्फ धकेल्ने खतरा बढाएको छ।

समस्या कहाँ छ ?
प्रविधि दोषी होइन; दोष हाम्रो प्रयोगमा छ। चक्कु भान्सामा सब्जी काट्न पनि प्रयोग हुन्छ, अपराध गर्न पनि। त्यसैले समाधान प्रविधि त्याग्नु होइन, यसको सदुपयोग सिक्नु हो। परिवार, विद्यालय र समाजले डिजिटल साक्षरता र नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

अभिभावकले सन्तानसँग खुला संवाद गर्नुपर्छ। नियन्त्रण मात्र होइन, विश्वास र समझदारी आवश्यक छ। विद्यालयहरूले पाठ्यक्रमसँगै साइबर सचेतना, नैतिक मूल्य र जिम्मेवार डिजिटल व्यवहारबारे शिक्षा दिनुपर्छ। समाजका अगुवाहरूले सकारात्मक उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

सकारात्मक प्रयोगको बाटो

सामाजिक सञ्जाललाई सकारात्मक परिवर्तनको माध्यम बनाउन सकिन्छ। ज्ञान र सीप आदानप्रदान गर्ने ,व्यवसाय प्रवर्द्धन सामाजिक अभियान चलाउने , रचनात्मक अभिव्यक्तिराख्ने , पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढीकरण वनाउने! यदि हामीले सञ्जाललाई शिक्षाको साधन, प्रेरणाको स्रोत र रचनात्मक अभिव्यक्तिको माध्यम बनायौँ भने, यही उपकरणले समाजलाई उन्नत बनाउन सक्छ।

“आत्मअनुशासन नै मूल मन्त्र”

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा आत्मअनुशासन हो। अनजान व्यक्तिसँग व्यक्तिगत जानकारी साझा नगर्ने। आर्थिक लेनदेनमा सावधानी अपनाउने। गोपनीयता सेटिङ सुरक्षित राख्ने। समय व्यवस्थापन गर्ने। परिवारसँग खुला संवाद कायम राख्ने।यी सामान्य उपायले धेरै समस्या रोक्न सक्छन्।

प्रविधि होइन, प्रवृत्ति बदलौँ

आजको चुनौती प्रविधि होइन, हाम्रो प्रवृत्ति हो। सामाजिक सञ्जालले समाजलाई बिगार्ने होइन; यसले हाम्रो चरित्र उजागर गर्ने काम गर्छ। यदि हाम्रो सोच, संस्कार र नैतिक आधार बलियो छ भने, कुनै पनि वैज्ञानिक उपलब्धि हाम्रो लागि आशीर्वाद बन्छ। तर यदि मूल्य र मर्यादा कमजोर भए, त्यही उपलब्धि अभिशाप बन्न सक्छ।

हामीले युवा पुस्तालाई दोष दिनु अघि मार्गदर्शन दिनुपर्छ। परिवारलाई आरोप लगाउनु अघि संवाद बढाउनुपर्छ। प्रविधिलाई शत्रु मान्नु अघि यसको सही उपयोग सिक्नुपर्छ।

समाज टोल–गाउँ–बस्तीको वातावरण शुद्ध राख्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो। डिजिटल युगमा नैतिकता, संयम र सचेतनाको दीप बाल्न सके मात्र वैज्ञानिक उपलब्धिको फड्कोले हाम्रो समाजलाई उज्यालोतर्फ लैजान सक्छ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जाललाई विकृतिको साधन होइन—सकारात्मक परिवर्तनको अभियान बनाऔँ। प्रविधिलाई दोष दिएर होइन, सचेत प्रयोग गरेर समाज जोगाऔँ। यही नै आजको समयको सन्देश हो।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi