नयाँ सरकार, नयाँ आशा: पर्यटन र कृषि-समृद्धिको मूल आधार

काठमाडाैं । नेपाल अहिले राजनीतिक परिवर्तनको नयाँ चरणमा उभिएको छ। नयाँ सरकारसँग जनताको अपेक्षा केवल शासन परिवर्तनमा सीमित छैन, बरु जीवनस्तर सुधार, रोजगारी सृजना र दीगो विकासतर्फ केन्द्रित छ। यस्तो अवस्थामा “पर्यटन” र “कृषि” लाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नु केवल नारा होइन, व्यवहारिक र दीर्घकालीन समाधान पनि हो।

नेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जैविक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। ७७ वटै जिल्लामा आफ्नै मौलिकता, ऐतिहासिक धरोहर, सुन्दर गाउँ, हिमाल–पहाड–तराईको संगम, ताल–झरना, धार्मिक स्थल र बहुजातीय संस्कृति रहेका छन्। विश्वकै सर्वोच्च शिखर Mount Everest नेपालमै छ, तर पनि पर्यटन क्षेत्रमा अपेक्षित सफलता हासिल हुन सकेको छैन।

यसको तुलना गर्दा Mount Kilimanjaro जस्तो एकल गन्तव्य भएको देशमा पनि पर्यटकको उल्लेख्य भीड देखिन्छ। यसले स्पष्ट पार्छ कि स्रोतको अभाव होइन, व्यवस्थापन, योजना र प्रवर्द्धनको कमजोरी नै हाम्रो मुख्य चुनौती हो।
पर्यटन किन पछाडि पर्‍यो? नेपालमा पर्यटनको सम्भावना अत्यन्तै विशाल हुँदाहुँदै पनि केही आधारभूत समस्याले यसलाई पछाडि पारेको छ। पहिलो, दीर्घकालीन स्पष्ट नीति र कार्यान्वयनको अभाव। सरकार परिवर्तनसँगै नीति परिवर्तन हुने प्रवृत्तिले निरन्तरता भंग गरेको छ। दोस्रो, पूर्वाधारको कमजोरी—सडक, विमानस्थल, होटल तथा डिजिटल सेवाहरू अझै पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बन्न सकेका छैनन्।
तेस्रो, प्रचार–प्रसारको कमी। डिजिटल युगमा पनि नेपालले आफ्नो ब्रान्डिङलाई प्रभावकारी ढंगले विश्व बजारमा प्रस्तुत गर्न सकेको छैन। चौथो, सेवा गुणस्तर र तालिमको अभावले पर्यटकको अनुभव कमजोर बनाएको छ।

यी समस्याहरू समाधान नगरी केवल “नेपाल घुमौँ” भन्ने नाराले मात्र पर्यटन बढ्न सक्दैन।

कृषि: सम्भावना भएर पनि किन पछाडि?

नेपालको करिब दुईतिहाइ जनसंख्या कृषि पेशामा निर्भर छ। उर्वर जमिन, विविध मौसम र पानीको स्रोत हुँदाहुँदै पनि कृषि उत्पादन अपेक्षाकृत कम छ। यसको मुख्य कारणहरूमा परम्परागत खेती प्रणाली, आधुनिक प्रविधिको अभाव, बजार पहुँचको कमी र कृषकलाई उचित मूल्य नपाउनु रहेका छन्।

अर्कोतर्फ, युवा जनशक्ति विदेश पलायन हुँदा कृषि क्षेत्र श्रमिक अभावले ग्रसित छ। उत्पादन र बजारबीचको असन्तुलनले कृषक निरुत्साहित भएका छन्।

यसकारण, कृषि केवल जीविकोपार्जनको माध्यम नभई व्यावसायिक र औद्योगिक रूपान्तरणतर्फ लैजान आवश्यक छ।
सफल देशहरूबाट सिक्नुपर्ने पाठ हरु यहा काम लाग्न सक्छ । विश्वका विभिन्न देशहरूले पर्यटन र कृषिलाई समृद्धिको आधार बनाएका छन्। उदाहरणका लागि Switzerland ले आफ्नो प्राकृतिक सौन्दर्यलाई उच्चस्तरीय पूर्वाधार र सेवासँग जोडेर पर्यटनलाई मुख्य आयस्रोत बनाएको छ।

त्यस्तै Thailand ले सांस्कृतिक पर्यटन, समुद्री तट र आतिथ्य सेवालाई विश्वस्तरीय बनाएर लाखौँ पर्यटक भित्र्याएको छ।

कृषिको सन्दर्भमा Israel ले मरुभूमिमा पनि आधुनिक प्रविधि (ड्रिप इरिगेशन) प्रयोग गरेर उत्पादन वृद्धि गरेको छ भने Netherlands ले सानो भू–भागमा पनि विश्वकै अग्रणी कृषि निर्यातक बन्न सफल भएको छ।

यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि स्रोतभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण कुरा व्यवस्थापन, प्रविधि र नीति हो।आगामी ५ वर्षको गुरु योजना
वनायर देस मा रोजगारी र आर्थीक सुधार को प्रत्याभुती दीदै वैदेसिक रोजगारी लाई हान स्वदेस मै रोजगारी को अवसर वनाउने सहज र सरल तथा प्राथमीकता मा राख्न को लागी यो सुगम र सरल बाटो हो !

१. पर्यटन क्षेत्र सुधार ॥ प्रत्येक प्रदेशमा कम्तीमा एक “प्रमुख पर्यटक गन्तव्य” विकास गर्ने॥ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सडक, विमानस्थल र डिजिटल पूर्वाधार निर्माण॥“एक जिल्ला, एक विशेषता” कार्यक्रम लागू गरी स्थानीय पहिचान प्रवर्द्धन॥पर्यटक सेवा प्रदायकका लागि अनिवार्य तालिम र मापदण्ड निर्धारण॥ डिजिटल मार्केटिङमार्फत नेपाललाई ब्रान्डिङ (Visit Nepal अभियानको पुनः सशक्तीकरण) कृषि आधुनिकीकरण॥कृषि कागज मा हैन खेत बारी मा भन्ने अभियान अन्तरगत ॥ आधुनिक प्रविधि (सिँचाइ, मेसिन, बीउ) को व्यापक प्रयोग॥ थाइल्याण्डले लागू गरेको “One Village One Product (OVOP)” र पछि विकसित “One Tambon One Product (OTOP)” अवधारणाले स्थानीय स्रोत, सीप र पहिचानलाई आर्थिक शक्तिमा बदल्ने सफल उदाहरण दिएको छ। नेपाल जस्तो भौगोलिक, सांस्कृतिक र कृषि विविधता भएको देशका लागि यो मोडेल निकै उपयोगी हुन सक्छ—तर जस्ताको तस्तै होइन, नेपाली सन्दर्भअनुसार परिमार्जन गरेर। कृषि उत्पादनलाई उद्योगसँग जोड्ने (Agro-processing industries) कृषकलाई न्यूनतम समर्थन मूल्य र बीमा व्यवस्था युवा उद्यमीलाई कृषि क्षेत्रमा आकर्षित गर्न सहुलियत ऋण ।

रोजगारी सृजना ! पर्यटन र कृषिमा आधारित साना तथा मझौला उद्योग प्रवर्द्धन । सीपमूलक तालिम कार्यक्रम सञ्चालन विदेशबाट फर्किएका युवालाई उद्यमशीलतामा लगानीको अवसर। सुशासन र लगानी नीति स्थायित्व र पारदर्शिता, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य (Public-Private Partnership) विदेशी लगानीलाई आकर्षित गर्ने सहज वातावरण बनाउने निती पस्कने जस्ले जनता र कृषक ले यो हाम्रो लागी हामी देस को लागी भन्न सक्ने सम्म पुर्याओस ।

नेपालमा स्रोतको कमी छैन, कमी छ त केवल सही दृष्टिकोण र कार्यान्वयनको। पर्यटन र कृषि दुवै क्षेत्रले देशलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन सक्छन्। यदि नयाँ सरकारले स्पष्ट योजना, दृढ इच्छाशक्ति र पारदर्शी कार्यशैली अपनाउन सक्यो भने आगामी पाँच वर्षमै नेपालले उल्लेखनीय परिवर्तन देख्न सक्छ।

“नयाँ सरकार, नयाँ आशा” केवल नारा नभई व्यवहारमा उतार्ने समय आएको छ। पर्यटन र कृषिलाई प्राथमिकतामा राखेर अघि बढ्दा मात्र समृद्ध नेपाल, सुखी नेपालीको सपना साकार हुन सक्छ।

-अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
#arunrajsumargi