पछिल्ला केही दशकदेखि नेपाली राजनीतिमा एउटा स्थायी अभ्यासजस्तै देखिँदै आएको छ । विश्वका सफल राजनीतिज्ञहरूको आचरण, चरित्र र व्यक्तित्व नेपाली नेतामा खोज्ने प्रवृत्ति। मेक्यावेलीको चातुर्य, गान्धीको नैतिकता, मन्डेलाको क्षमाशीलता, बिस्मार्कको रणनीति र लिंकनको इमानलाई एउटै व्यक्तिमा देख्न चाहने अपेक्षाले नेपाली जनतालाई लामो समयसम्म राजनीतिक भ्रममा राख्यो।
व्यक्तिमा आदर्श खोज्ने तर संरचनामाथि प्रश्न नगर्ने यो संस्कृतिले हामीलाई नायक खोज्न त प्रेरित गर्यो, तर प्रणाली सुधार्ने आँट भने दिएन। परिणामस्वरूप, आशाका नाममा पटक–पटक जनताले निराशा मात्र भोग्नुपर्यो। चरित्रको आयात गर्ने क्रममा हामीले विवेकको निर्यात गर्यौं भन्ने आलोचना अहिले झन् सशक्त हुँदै गएको छ।
इतिहासले देखाउँछ—मेक्यावेली इटालीको संकटको उपज थिए, गान्धी भारतको उपनिवेशिक पीडाबाट जन्मिए, मन्डेला रंगभेदी अमानवीय व्यवस्थाको प्रतिरोध थिए। तर नेपाली समाज, इतिहास र संरचना फरक हुँदाहुँदै पनि हामीले आफ्ना नेताहरूलाई विदेशी चश्माबाट नाप्यौं। न उनीहरू गान्धी बने, न मन्डेला, न बिस्मार्क—तर जनता भने निरन्तर निराशाको बन्दी बनिरहे।
जनताले धोका किन पाए? यो कुनै एक नेताको गल्ती मात्र थिएन। धोका दियो त्यो राजनीतिक संस्कृतिले, जहाँ चुनाव जित्नु लक्ष्य बन्यो, राष्ट्र निर्माण होइन। धोका दियो त्यो नेतृत्व उत्पादन प्रणालीले, जहाँ आन्दोलन सत्ताको सिँढी बन्यो, मूल्य र सिद्धान्तको विद्यालय बनेन। र धोका दियो त्यो बौद्धिक वर्गले, जसले सत्तासँग नजिक रहन प्रश्न गर्न छाड्यो र प्रशंसामा सुरक्षित भविष्य खोज्यो।
तर इतिहास सधैं बन्द हुँदैन। २१औँ शताब्दीको यो मोडमा नेपाली राजनीतिमा एउटा मौन तर गहिरो परिवर्तन देखिन थालेको छ। यो परिवर्तन दरबार वा पाँचतारे होटलका बैठकबाट होइन, सडक, सामाजिक सञ्जाल, नागरिक आन्दोलन र प्रश्न गर्ने युवाको चेतनाबाट जन्मिएको हो। यो कुनै एक व्यक्तिको नाममा सीमित छैन, बरु सामूहिक विवेकको स्वर हो।
आज जन्मिँदै गरेको नयाँ राजनीतिक चेतनाले न त मेक्यावेली जस्तो चतुर हुन खोज्छ, न गान्धी जस्तो सन्त। यसले बुझ्छ—राजनीति नैतिक प्रवचन मात्र होइन, रणनीति पनि हो। भावनाले भिड जितिएला, तर राष्ट्र रणनीतिले चल्छ भन्ने बोध यस चेतनाको आधार हो। त्यसैले यो प्रवृत्तिले नेतृत्वलाई देवता होइन, उत्तरदायित्वमा बाँध्न चाहन्छ; नारा होइन, नीति माग्छ; भावुक भाषण होइन, स्पष्ट कार्ययोजना खोज्छ।
यस आन्दोलनले शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका दीर्घकालीन योजना, भूराजनीतिक सन्तुलनमा स्पष्ट दृष्टि, छिमेकीसँग आत्मसम्मानसहितको कूटनीति, संघीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयन र भ्रष्टाचारसँग सम्झौता नगर्ने संरचनाको माग अघि सारेको छ। यो न राजा खोज्छ, न मसीहा—संस्थागत जवाफदेहिता खोज्छ।
यदि यही चेतना परिपक्व हुँदै गयो भने, २१औँ शताब्दीको अन्त्यतिर नेपाल केवल आन्तरिक व्यवस्थापनमा सीमित रहने छैन। दक्षिण र उत्तरबीचको भूराजनीतिक पुल, शान्ति, जलस्रोत, जलवायु र संवादको वैश्विक आवाज बन्ने सम्भावना पनि देखिन्छ। तर त्यो सम्भव हुन्छ तब मात्र, जब नेतृत्व आन्दोलनबाट जन्मिए पनि आन्दोलनमै अड्किएर बस्दैन।
अब नेपाली समाजले बिस्तारै याे बुझ्न थालेको छ । समस्या चरित्रको अभाव होइन, चरित्र निर्माण गर्न नसक्ने प्रणाली हो। विदेशी आदर्शको नक्कल होइन, आफ्नै यथार्थमा आधारित रणनीतिक सोचको आवश्यकता छ। त्यो राजनीतिक चेतना जन्मिइसकेको छ। अब प्रश्न केवल – के हामी जनताले त्यसलाई बुझ्ने धैर्य राख्छौं, कि फेरि कुनै नयाँ नाममा पुरानै भ्रम दोहोर्याउँछौं ?
इतिहास प्रतीक्षामा छ।
