किन खान योग्य छैनन् बजारका आँप

गर्मीको लागि आँप धेरैको रोजाईको फलफुल हो । आँप फलफुलहरुको राजा हो । मङ्गिफेरा इन्डिका, आँप वा आँप, आयुर्वेदमा एक महत्वपूर्ण फल मानिन्छ । आँप मन नपराउने मानिसहरु सायद होलान। खाँदा मीठो मानिने हुँदा आँपलाई ‘फलको राजा’ पनि भनिन्छ । आँपलाई अमृत पनि भन्ने गरिन्छ । आयुर्वेदमा उल्लेख गरिएअनुसार आँप काँचो होस् अथवा पाकेको किन नहोस । दुवैमा औषधिको गुण हुन्छ । यसले मुटु र पित्तलाई नियन्त्रणमा ल्याउने काम गर्दछ । आँप सेवनले अनुहारको चाउरीपन समेत हटाउन सहयोग पु¥याउँछ भनिन्छ । आँप गर्मी मौसममा निकै लोकप्रिय हुने फल हो । आँप एक मीठो फल हो जुन स्वादमा पनि अमिलो हुन्छ । यस फलको रंग हल्का हरियो देखि गाढा पहेंलो सम्म हुन्छ। आँपमा भिटामिन सी, भिटामिन ए, भिटामिन के, भिटामिन बी ६, भिटामिन बी १२, फोलिक एसिड र अन्य पोषक तत्व पाइन्छ । यसबाहेक आँपमा क्यारोटिनोइड्स, एन्थोसायनिन्स र फाइबर पनि पाइन्छ । यी सबै पोषक तत्वहरूको कारण, आँप एक स्वस्थ फल हो जुन हाम्रो शरीरको लागि धेरै लाभदायक छ । आँप धेरै तरिकाले खान सकिन्छ । यसलाई सिधै खान सकिन्छ वा यसको आधारमा आँपको अचार, म्यान्गो मुरब्बा, म्याङ्गो शेक आदि विभिन्न परिकार बनाउन सकिन्छ । आँप एक स्वस्थ फल हो जुन हाम्रो शरीर को लागी धेरै लाभदायक छ। तर, आँप बढी खाँदा हानि पनि हुन सक्छ।

आँपको सिजन सुरु भएको छ । आँप गर्मीको सबैभन्दा स्वादिष्ट फल हो र यसलाई नखाएसम्म गर्मीको मौसम पूरा हुन सक्दैन । अबको केही सातापछि थोक बजार र बजारमा प्रशस्त रंगीन आँपको आगमन बढ्ने छ । तर यतिबेला केमिकलले पकाएको आँप पनि बजारमा आउन थालेपछि बजारमा आउने आँपसँगै डर पनि छ । गर्मी मौसम सुरु भएसँगै बजारमा आकर्षक देखिने चस्मा व्यापक रुपमा आउन थालेको छ । धेरैले खान पनि थालेका छन । यो स्वादिष्ट, पौष्टिक र कुनै पनि उमेर समूहको मनपर्ने फल हो। र पछिल्ला केही वर्षहरूमा, पकाएको आँपलाई राम्रो बनाउन र बजारमा आकर्षक देखाउन हानिकारक रसायनहरू व्यापक रूपमा प्रयोग गरिएको छ।

यो समस्या हाम्रो छिमेकी देश भारतमा पनि टाउको दुखाइको विषय बनेको छ । यद्यपि अहिलेसम्म यो समस्या पूर्ण रुपमा नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन । भारतजस्तै नेपालले पनि हानिकारक रसायनयुक्त वस्तुको बिक्रीबारे छलफल गर्नुपर्छ । तपाईंले रसायनहरूले भरिएको रसायनहरू खान बाध्य हुनुहुन्छ जब तपाईंले तिनीहरूलाई पछ्याउनुहुन्छ । हामीले उपभोक्ताहरू पनि केही स्वास्थ्य समस्याबाट ग्रसित पाउँछौं। लेखकले केही वर्षअघि रक्सी खाएपछि स्वास्थ्यमा समस्या देखिएपछि केही मानिसहरू अस्पतालमा आएको सम्झना गर्छन । आँपलाई बजारमा ल्याउन क्याल्सियम ‘कार्बाइड’ नामक रसायनको विशेष प्रयोग गरिन्छ । यसमा आर्सेनिक र फस्फोरस र जिंक जस्ता रसायनहरू पनि हुन्छन । यस्तो जुसयुक्त सुप खाएपछि तुरुन्तै स्वास फेर्न गाह्रो हुने, बोल्न वा थुक्न गाह्रो हुने, पेट दुख्ने, कडा दिसा हुने, कहिलेकाहीँ ठाउँमा रगत पनि देखिने, चक्कर लाग्ने, अल्छी हुने, टाउको भारी हुने, मुटुको धड्कन बढ्ने जस्ता स्वास्थ्य समस्याहरू तुरुन्तै थाहा हुन्छ।

छाला र आँखाको समस्या पनि देख्न सक्छ। ‘क्याल्सियम कार्बाइड नामक रसायनयुक्त फलफूल र तरकारीको लामो समयसम्म प्रयोग गर्दा क्यान्सरको विकास हुने र कलेजो, मिर्गौला र स्नायु प्रणाली जस्ता अंगहरूमा दीर्घकालीन असर पर्ने विभिन्न अनुसन्धानले देखाएको छ । ‘क्याल्सियम कार्बाइड’ नामक रसायनको प्रयोग भएको छ कि छैन भनी सदैव सचेत रहन आग्रह गरिएको छ । विषाक्त रसायन हराइरहेको छ कि छैन भनेर पत्ता लगाउन घरमा कसरी परीक्षण गर्ने तपाइँलाई थाहा नहुन सक्छ। केही समस्या थाहा भए पनि विभिन्न कारणले घरमा चेकजाँच गर्दा भेटिएनन् । यसले नेपाली समाजमा दिर्घकालिन स्वास्थ्य समस्या बढ्ने देखिन्छ।

पछिल्लो समय तपाई लगायत बजारमा विभिन्न प्रकारका फलफूल उपलब्ध भएको देख्नु भएको छ भने कोही बिरामी भए फलफूल खानलाई प्राथमिकता दिइन्छ । त्यसैले सहरी सम्बन्धित निकायको गुणस्तरमा कडाइका साथ अनुगमन गर्न जरुरी देखिन्छ । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, हानिकारक रसायनहरू मिसिन नपरोस भनी सुनिश्चित गर्नका लागि सरकारले ९र स्वास्थ्यसँग सरोकार राख्ने गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि सरल घरेलु उपचारका बारेमा विभिन्न माध्यमबाट निरन्तर प्रसारण गरिदिने हो भने राम्रो हुनेछ।

उपभोक्ता सचेत नभएकाले बजारमा कृत्रिम रूपमा पाकेका फलफूल बिक्री हुने गरेको उल्लेख छ । कृत्रिम रूपमा पाकेको फल र प्राकृतिक रूपमा पाकेको फल कसरी चिन्ने भन्ने थाहा नहुनेहरूलाई । यस्तो अवस्थामा उपभोक्ता बढी सचेत हुन जरुरी छ, किनभने कृत्रिम रूपमा पाकेका फलफूलमा मानव शरीरका लागि हानिकारक रसायनको प्रयोग हुन्छ । यस्तो अवस्थामा केमिकलले पकाएको आँप कसरी चिन्ने ?

रासायनिक तरिकाले पाकेको आँप कसरी चिन्ने ?
रंग जाँच गर्नुहोस्
कृत्रिमरूपमा पकाइएको आँपको रंग एक समान हुन्छ र प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँपको तुलनामा पहेँलो वा सुन्तला देखिन सक्छ । यसबाहेक खाना पकाउने क्रममा प्रयोग हुने रसायनका कारण पनि यसको रंग अलिकति चम्किलो हुन सक्छ ।
आँपको सुगन्ध
प्राकृतिक रूपमा पाकेको आममा मीठो, फलफूल गन्ध हुन्छ, जबकि कृत्रिम रूपमा पाकेको आँपमा रासायनिक वा फरक गन्ध हुन सक्छ । यदि आँपमा अनौठो वा फरक गन्ध छ भने, यो कृत्रिम रूपमा पाकेको हुन सक्छ ।
फल नरम वा कडा
प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँपको तुलनामा कृत्रिम रूपमा पाकेको आँप नरम वा बढी कोमल लाग्न सक्छ । यो किनभने पकाउने प्रक्रियामा प्रयोग हुने रसायनहरूले फलहरूको कोशिका पर्खालहरू भत्काउन सक्छ, जसले तिनीहरूलाई नरम बनाउँछ ।
खरोंच वा दागहरू खोज्नुहोस
कृत्रिम रूपमा पाकेको आँपमा बाहिरी हानि हुन सक्छ, जस्तै खरोंच वा दागहरू। प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँपमा यस प्रकारको बाह्य क्षति हुने सम्भावना कम हुन्छ ।
पहिचान गर्न यसलाई स्वाद गर्नुहोस्
प्राकृतिकरूपमा पाकेको आँपको मीठो र स्वादिष्ट स्वादको तुलनामा, कृत्रिमरूपमा पाकेको आँपको स्वाद कम मीठो वा अनौठो हुन सक्छ । यदि आँपको स्वाद कम भयो वा अनौठो स्वाद भयो भने, यो कृत्रिम रूपमा पाकेको हुन सक्छ ।
रसदार हो वा होईन हेर्नुहोस
प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँप कृत्रिम रूपमा पाकेको आँपको तुलनामा बढी रसदार हुन्छ । यदि आँपमा धेरै रस छैन भने, बुझ्नुहोस् कि आँप कृत्रिम रूपमा पाकेको हो ।
आँपको आकार
विषाक्त रसायनले पकाएको आँप आकारमा निकै सानो हुन्छ । तिनीहरूको आकार प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँपको तुलनामा धेरै सानो हुन्छ । साथै, सधैं यी आँपबाट रस टपकिरहेको देखिन्छ ।
पानीमा हालेर हेर्नुहोस
आँपलाई पानी भरिएको बाल्टिनमा हाल्दा यो प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँप हो वा केमिकलले पकाएको थाहा पाउन सकिन्छ । केमिकलले पकाएको आँप पानीमा राख्दा माथि तैरिन्छ । प्राकृतिक रूपमा पाकेको आँपलाई बाल्टिनमा राखेमा पानीमा जम्मा हुन्छ ।
काटेर हेर्नुहोस
आँप काट्दा त्यसबाट रस निस्किरहेको छैन भने यसको अर्थ केमिकलले आँप पकाएको हो । साथै विषाक्त रसायनले पकाएको आँप खाँदा मुखमा जलन हुने गर्छ । यसरी, तपाईं पनि यी सजिलो विधिहरू प्रयोग गरेर रासायनिकरूपमा पाकेको आँप पहिचान गर्न सक्नुहुन्छ ।